سمرقند و بخارا

جمعیت پارسی ‏زبانان کشور ازبکستان که پرجمعیت ترین و تاثیرگذارترین کشور آسیای میانه است گروهی فراموش شده‏اند. تقریباً نیمی از جمعیت 28 میلیونی‏ این کشور را این ایرانی تباران تشکیل میدهند. ازبک‏های حاکم ، میانه خوبی با تاجیک‏های هم‏مرز خود در کشور تاجیکستان ندارند و تاجیک‏های داخل ازبکستان را نیز به نوعی مقهور فرهنگ ازبکی کرده‏اند. در نتیجه وقتی به پارسی‏زبانان این سرزمین باستانی و به یاد مانده از دوران امیر اسماعیل سامانی می‏نگری، هم احساس غرور می‏کنی و هم بغض گلویت را می‏گیرد. بخارا(این شهر ایرا

علی‌زاده، مکتب و مطبوعات فارسی‌زبان در ورارود
ساعت ۳:۳٦ ‎ق.ظ روز جمعه ۱٤ مهر ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

علی‌زاده، مکتب و مطبوعات فارسی‌زبان در ورارود

پیوند گل‌مرادزاده

پژوهشگر، دوشنبه


تجددخواهی و روشنگرایی آسیای میانه‌ مربوط است به کار و پیکار احمد دانش که توانست در دوره تار و ظلمات و قفامانی (عقب‌افتادگی) کشورش از پیشروی و دگرگونی، رهایی و آزادی، علم و معارف، سخن به میان آورد.

با جرأت و جسارت بی‌همتایش نامش ورد زبان‌ها شد. گروهی که در سر قدرت و جانبداران آن‌ها بودند، با نفرت و غضب از او نام می‌بردند، گروه دیگر که راه اصلاح جامعه و پیشروی ملت و میهن را می‌خواستند، با افتخار و صمیمیت.
احمد دانش و پیروانش در آخر سده ۱۹ به نظریه معارف‌پروری با نگاشته‌هایشان پای قوی گذاشتند و معارف‌پروران و تجددخواهان آغاز سده ۲۰ که در تاریخ با نام "جدیدان" شناخته شده‌اند، به فعالیت عملی پرداختند.

با تأسیس اولین مکتب‌های اصول نو فارسی تاجیکی در آغاز سده ۲۰، در سمرقند و بخارا محمودخواجه بهبودی، عبدالقادر شکوری، میرزا عبدالواحد منظم، صدرالدین عینی، حامدخواجه مهری، احمدجان حمدی طالب‌علمان را از تاریکی به روشنی هدایت کردند.

کتاب‌های درسی محمودخواجه بهبودی، حاجی معین، عصمت‌الله رحمت‌الله‌زاده، "جامع الحکایات" عبدالقادر شکوری، "رهبر خط" مُنظِم، "تهذیب الصبیان"، "ترتیل القرآن"، "ضروریات دینیه" صدرالدین عینی، "راهبر فارسی" محمدرسول رسولی، "مختصر تاریخ اسلام" فطرت و بسیار دیگر کتاب و وسائط تعلیمی برای طالب‌علمان این مکتب‌ها، نه تنها در آسیای میانه‌، بلکه دیگر کشورهای فارسی‌زبان نیز معروف و مشهور گردیدند.

سید رضا علی‌زاده یکی از آن روشنفکران و تجددخواهان و بنیانگذاران مطبوعات تاجیک در آغاز سده ۲۰ می‌باشد. او در سال ۱۸۸۷ در ناحیه "باغ شمال" سمرقند در خانواده هنرمند شاهی‌باف (ابریشم‌باف)، مرد باسواد و علم‌دوست، میرمحسن، به دنیا آمده است.
بنا به تأکید خود علی‌زاده، مردم باغ شمال سمرقند "همه ایرانیانند که در سال ۱۲۰۰ هجری (۱۷۸۶ میلادی) در جنگ امیر بخارا میرمعصوم و خان مرو بیرم‌علی‌خان که به واسطه خیانت وحشیانه امیر بخارا مرو سقوط کرد و بیرم‌علی‌خان مقتول گردید، به عنوان اسیران از مرو به بخارا آمده‌اند و قسمی در بخارا مانده، باقی همگی به شهرهای گوناگون ترکستان پراکنده شده‌اند. از جمله، یک قسم آن‌ها در سمر­قند هستند، غالب آن‌ها در محل باغی‌شمال سکونت دارند."

سید رضا علی‌زاده از عنعنه‌های بهترین علم و فرهنگ این مرکز فارسی‌زبانان، سمرقند باستانی، بهره‌مند گردیده، در همین جا کسب علم کرد و زبان‌های گوناگون را آموخت.

از روی مشاهده یکی از عالمان معروف و ترجمان‌های مشهور تاجیک، رحیم هاشم، وی "به خواندن گزیته (نشریه) و کتاب‌هایی که در آذربایجان، ایران و هندوستان چاپ شده، در دهه اول عصر ما (سده ۲۰) در سمرقند نیز دسترس طلبان می‌گردیدند، میل و رغبت پیدا کرد و این یکی از واسطه‌های مهم جستجوهای علمی و ادبی آینده وی گردید."

"شناسایی او با شیخ ابوالقاسم، نام مرد عالم و روحانی ترقی‌پرور آذربایجانی که در آن سال‌ها در سمرقند در بَدَرغه (تبعید) حیات به سر می‌برد، در معین نمودن راه حیاتی آینده او نقش مهمی داشته است. علی‌زاده در مکتب اصول نوی که شیخ ابوالقاسم در رایون (ناحیت) باغ شمال تأسیس کرده بود، به معلمی سر کرده (شروع کرده) و سال‌های زیاد توأم با فعالیت در ساحه مطبوعات به کار معلمی نیز اشتغال داشت."

علی‌زاده و روزنامه‌های محلی
سید رضا علی‌زاده با مطبوعات محلی که با زبان‌های روسی و ترکی چاپ می‌شدند، همکاری داشت و مدتی در مطبعه دمورف شهر سمرقند چون حروفچین و بعدتر در روزنامه روسی "سمرقند" به حیث مصحح فعالیت کرده است.
ایفای وظیفه در نشریه سوسیال-دمکرات‌های آسیای میانه‌، "سمرقند" که بنیاتگذارش راهبر سوسیال-دمکرات‌های ترکستان مُرُزاف بود و در مقاله‌هایش سیاست غاصبانه حکومت پادشاهی روس را نسبت به مردمان آسیای میانه‌، از جمله تاجیکان کوهستان زرافشان، مورد انتقاد شدید قرار می‌داد، در بیداری و خودشناسی او نقش مهمی بازید.

بدین وسیله، به کار مطبعه و مطبوعات آشنایی پیدا کرد. زبان روسی را خوب آموخته، با ادبیات روس آشنا گردید که در فعالیت من بعده او - آموزگاری، تألیف کتاب‌های درسی و لغت، مطبوعات و ترجمانی نقش مهمی بازید.

او از روزهای نخست تأسیس نشریه‌های معارف‌پرور مشهور تاجیک، یکی از شخصیت‌های معروف سیاسی آسیای میانه‌ محمودخواجه بهبودی، روزنامه سه‌زبانه تاجیکی، ازبکی و روسی "سمرقند" و مجله دوزبانه تاجیکی و ازبکی "آیینه"، همچون مسئول بخش تاجیکی، درد و الم فارسی‌زبانان آسیای میانه‌ را به روی صفحه می‌آورد.

توجه معارف‌پرور و ادیب آتشین‌سخن را بیشتر مسائل مکتب مردم فارسی‌زبان شهر سمرقند به خود کشیده بود که طرز تعلیم در مکتب و مدرسه‌های کهنه روشنفکران و منورفکران را قانع نمی‌ساخت و آن‌ها با هر راه و وسیله از پی اصلاح مکتب و معارف بودند. در سلسله‌مقاله‌هایش در روزنامه "سمرقند" و مجله "آیینه" معما و مشکلات این مکتب‌ها را مورد بررسی قرار می‌داد.

در خبر "مکتب مردم باغ شمال" در شماره هفتم روزنامه "سمرقند" او نوشته بود که "مکتب اسلامیه که به طریق اصول جدید در باغ شمال از مدت پنج سال تا کنون گشاده و در آن از ۶۰ تا ۸۰ نفر شاگرد به لغت ترکی و فارسی و روسی به خواندن مشغول بودند، به نزدیکی، بنا بر بی‌پولی و قدر مکتب ندانستن بسته شده، شاگردانش باز به بیکاری و گاوچرانی رو نهادند. قریب به ۱۰ هزار ایرانیان باغ شمال یک مکتب را زنده نگه نداشتند که خیلی جای تأسف است. از این زیادی نفوس بالا چه فایده؟"
در شماره ۱۱ روزنامه، در "مکتوب به اداره"، در جواب به خبر بالا، کنایه‌آمیز نوشته: "چه گونه دولتمندان ما را بی‌همت گفته که در توی (جشن) ختنه و عروسی اقلاً ۱۰ هزار، در عزا و مرده بیشتر از ۵ هزار و در ضیافت و مهمانی... هزار تنگه خرج می‌کنند، اما در راه مدارس و مکاتب که ترویج دین و ترقی ملت اسلام به واسطه آن‌هاست، دو پول سرخ هم صرف نمی‌کنند؟!!!"

در روزنامه "سمرقند" و مجله "آیینه" از روزنامه "سراج الاخبار افغانیه" محمود طرزی مقاله‌ها عاید به مشکلی‌های مکاتب نو در افغانستان نشر می‌شد و تأکید می‌گردید که چنین کمبود و نارسایی‌ها در مکتب‌های سمرقند نیز به نظر می‌رسند.

از طرف دیگر، "سراج الاخبار" محمود طرزی نیز مطالب نشریه‌های محمودخواجه بهبودی را به طبع می‌رساند که از همکاری خوب طرفین شهادت می‌دهد.

مجله "آیینه" خبر داده بود که "مقاله‌های به فارسی تألیف‌کرده محصل بخارایی از استانبول، عبدالرئوف فطرت افندی را با نام "ترقی و تمدن" که در شماره ۴۴ سابق جریده "سمرقند" طبع شده بود، مجله معتبر "سراج الاخبار" برای خود تماماً روی‌نویس کرده است."

علی‌زاده و هفته‌نامه "شعله انقلاب"

مسئلة مکتب و معارف، مطبعه و مطبوعات در سال‌های اول تأسیس دولت شورایی که در قلمروش برابرحقوقی همه ملت‌ها و خلقیت‌ها را اعلام داشت، توجه سید رضا علی‌زاده را بیشتر به خود کشید. او با عزم و تلاش بی‌اندازه، ۱۰ آوریل سال ۱۹۱۹ در شهر سمرقند به نشر نخستین هفته‌نامه تاجیکی "شعله انقلاب" موفق شد.
او همزبانان خود را با هدف و مقصد حکومت آشنا کرده، وابسته به طلبات زمان نو مردم را به استفاده مکمل از شرایط موافق و امکانات موجوده دعوت می‌نمود. چون معارف‌پرور به عنعنه‌های آن جریان صادق مانده، مردم را به علم‌آموزی و شرکت فعالانه در اصلاح و به نظام آوردن اداره دولت ترغیب و تشویق می‌کرد که در آن ایام از هر نماینده بیداردل این قوم و ملت هشیاری و جانبازی را طلب داشت.

ولی متأسفانه، چون سال‌های پیش ملت در خواب غفلت و حال پریشان وقت مناسب را از دست داده، از امکان موجوده به طور ضروری استفاده نمی‌کرد و به تأکید پیاپی فرزند جان‌سوز و دل‌بندش توجه نمی‌داد. زیاده از این، به نشریه یگانه خویش در حدود آسیای میانه‌ بی‌پروایی ظاهر نموده، نه یاری مادی می‌داد، نه از نگاه معنوی دستگیری می‌کرد.

از سوی دیگر، دشمنان و مخالفین فارسی‌زبانان با هر راه می‌خواستند نشر هفتنامه را بازدارند که سید رضا علی‌زاده چون شخص سیاستمدار به هر رفتار و کردار آن‌ها جواب موافق می‌داد و نمی‌گذاشت که شعله امید همزبانانش خاموش گردد.

در شمارة دوم هفته‌نامه مقاله "یک سوءقصد غرض‌کارانه به مجله ما" را به طبع رسانده، از کوشش نخستین این گروه، خوانندگان را آگاه کرده بود: "هنوز شماره اول مجله ما قدم به میدان مطبوعات نگذاشته، هنوز "شعله انقلاب" شعله درخشان خود را به جایی نیفشانده بود که دسته شب‌پرکان از ترس این که چشمان غرض‌بینشان را خیره و تاریک کند، به دور هم گرد آمده، از پی خاموش کردن این شعله کمر بستند و برای قتل این بچه زایده‌نشده آماده گردیدند. این‌ها برای بریدن زبان یک جماعه ترکستان که تقریباً دو میلیون نفوس دارد، شمشیرهای خود را تیز کردند."
"این جنابان به بهانه این که زبان رسمی ترکستان، ترکیست، راضی نشدند که در همه ترکستان اقلاً یک جریده فارسی وجود داشته باشد. در صورتی که در این مملکت یک جماعة فارسی‌زبانی هم هست که همه به مطبوعات فارسی تشنه می‌باشند و از مطبوعات ترکی استفاده کردن نمی‌توانند. در صورتی که به جز مطبوعات متعدده ترکی و روسی، برای یک مشت اوستریاگی‌ها (اتریشی‌ها)، مجارها، پالیک‌ها (لهستانی‌ها) و اوکراینی‌ها به زبان ملی خودشان روزنامه‌های جداگانه انتشار می‌یابد و به یهود و ارمنی‌ها اختیار نشر جریده ملی داده شده."

هرچند غرض اصلی آن‌ها، یعنی بازداشتن نشر یگانه نشریه فارسی‌زبانان را خوب می‌دانست، وی به این کردار آن‌ها از نگاه سیاسی بها داده است که دیگر از نشر هفته‌نامه مانع نشوند:

"شما دشمن زبان فارسی نیستید، شما خوب می‌دانید که از این زبان شما را ضرری نمی‌رسد. مطلب شما جایی دیگر است: چون مجله نشر افکار فرقه اشتراکیون است و مسلک این فرقه را ترویج می‌کند، لذا شما به این گونه بهانه‌ها می‌خواهید این مجله را نابود کنید. پس شما در حقیقت، در ضد (مخالف) فرقه اشتراکیون (کمونیستی) هستید."

بی‌سعیی و بی‌اعتنایی فارسی‌زبانان ترکستان شوروی علی‌زاده را به رقت آورده بود که گله‌آمیز نوشته است: "هرچند ظلم و ستم دیگران را کشیدیم و هر قدر که جبر و آزار بیگانگان را دیدیم، لیکن دریغا که هیچ بیدار و هشیار نشدیم. افسوس که هیچ درس عبرت نگرفتیم. ما گویا که به ظلم و ستم کشیدن خو گرفته‌ایم، در بندگی و اسارت زیستن عادی شده‌ایم. ما گویا که فقط برای کشیدن بار دیگران آفریده شده‌ایم. ما باید که از این زندگانی خواری و رسوایی جدا نشویم!.."

"ما از حادثه‌های دهشت‌انگیز دهر، از واقعه‌های عبرت‌آمیز زمان پند نمی‌گیریم، پند گرفته، عیب‌های خود را اصلاح نمی‌کنیم، خطاهای خویش را درست نمی‌نماییم. گویا که به مدنیت پیشینه‌امان، با شرف و ناموس سابقمان قابلیت و استعداد ما نیز یک جا رفته است و محو شده است. هر گاه این احوالات خود را به نظر دقت گرفته، فکر گودی نماییم، یقین خواهیم کرد که از روز سیاه آینده، از یأس و نومیدی‌های روآورنده به هیچ وجه خلاصی یافتن برای ما ممکن نیست."

علی‌زاده و مسئله زبان

در یک سلسله‌نگاشته‌هایش سید رضا علی‌زاده مسئله زبان را به میان گذاشته، از توجه حکومت نو به زبان‌های ملی و وظیفه‌های آینده، خوانندگان هفتنامه را آگاه کرده است. او از یک طرف، چون معارف‌پرور و روشنفکر ملت به این مسئله متوجه گردد، از طرف دیگر در زمان مبارزه شدید پان‌ترکیست‌ها و محدودیت حق و حقوق فارسی‌زبان‌ها به هر وسیله، ممانعت از نشر یگانه نشریه فارسی‌زبانان و تأسیس مکاتب نو به زبان مادری‌اشان، نمی‌توانست به این مسئله توجه نکند.
در مخبرنامه "شعبه فارس در حضور اداره کارهای ملی" عاید به وظیفه این شعبه اطلاع و در عین زمان به خوانندگان هشدار می‌دهد: "زبان، رکن عظیم ملت است که به محض گم شدن زبان، همان ملت که متکلم به آن زبان است، گم و ناپدید خواهد شد. هیچ ملتی در دنیا نمی‌تواند هستی و موجودیت خود را تأمین کند، مگر با نگهداری و محافظت زبان مادری خود. از این رو، هر ملت حق دارد زبان مادری خود را گرامی دارد، عزیز شمارد، محافظت کند، تا که از ورطه انقراض و نابودی، خود را خلاص نماید..."

با عزم و تلاش علی‌زاده و همت هم‌مسلکانش هفته‌نامه تا ۸ دسامبر سال ۱۹۲۱، ۹۱ شماره نشر گردیده، خوانندگانش را با واقعه و رویدادها، تحولات و تغییرات عالم، دگرگونی‌های شهر و ولایت سمرقند، کشور ترکستان، امارت بخارا، سقوط امارت و تأسیس جمهوری خلقی بخارا آشنا کرده، درد و الم تاجیکان و فارسی‌زبانان ورارود را به رشته تحقیق کشیده است.

علی‌زاده و "آواز تاجیک"

بعد عنقریب سه سال خاموشی در آستانه تقسیمات حدود ملی آسیای میانه‌، ۲۵ اوت سال ۱۹۲۴، در سمرقند روزنامه نخست دوران نو، "آواز تاجیک" را به نشر رساندند که در سرمقاله علی‌زاده "دیباچه و مرام" و مقاله‌های استاد صدرالدین عینی "قوم تاجیک و روزنامه"، محمدجان رحیمی "جریده چیست؟"، قربی "اهالی کوهستان و معارف" در شماره اولین، هدف، مقصد و مرام و سمت منبعده فعالیت روزنامه خیلی خوب افاده یافته بود.

از نگاه سید رضا علی‌زاده، کاتب مسئول روزنامه "آواز تاجیک"، "روزنامه تاجیکان را با وظیفه‌های دولتی شناس می‌کرد، دولت در نوبت خود با یاری روزنامه نیازهای خلق را" باید می‌فهمید.

در واقع، روزنامه "آواز تاجیک" دایر به مسائل مهم دور و زمان، مانند تقسیمات مرزی آسیای میانه‌، منفعت‌های تاجیکان، مکتب و معارف، تاریخ، زبان و ادبیات و فرهنگ مردم تاجیک مقاله‌های زیادی به طبع رسانده، نیازهای مردم تاجیک را به حکومت وقت شوروی رساند. ولی، متأسفانه، نه همیشه حکومت به درد دل مردم تاجیک گوش انداخت.

علی‌زاده: مؤلف کتب درسی
قسمت دیگر فعالیت سید رضا علی‌زاده مربوط به تألیف کتاب‌های درسیست که "دبستان تاجیک"، "سال نخستین" (۱۹۲۰) و "سرف و نحو تاجیکی" (۱۹۲۶) را در سال‌های اول دوران شوروی پیشکش خوانندگان تاجیک گردانده است.
به عبارت پروفسور خواجه‌اف، در دوره تقدیرساز انتشار "نمونه ادبیات تاجیک" (۱۹۲۶)، استاد عینی مژده فرح‌بخشی از ادبیات قدیم و عالم‌شمول تاجیک و "سرف و نحو تاجیکی" سید رضا علی‌زاده (چاپ دومش سال ۱۹۲۷) از تاریخ افکار زبان‌شناسی مردم تاجیک بود.

از عصرهای میانه‌ تا انقلاب اکتبر در مدرسه‌های تاجیکی آسیای میانه‌ در شرح و توضیح کل قاعیده‌های صرف و نحو و لغت زبان عربی و گرامر آن نقش مهم داشته، از زبان فارسی تاجیکی چون واسطه شرح و ایضاح آن قواعید استفاده می‌کردند.

سید رضا علی‌زاده با تألیف "صرف و نحو تاجیکی" چون زبان‌شناس بی‌همتا بار اول بنیان گرامر معیاری تاجیکی را برای مکتب‌های تحصیلات ابتدای و میانه‌ گذاشت.

او در انجمن یکم زبان‌شناسان تاجیک در سال ۱۹۳۰ در استالین‌آباد (دوشنبه کنونی) که یکی از چاره‌بینی‌های (تدابیر) مهم جمهوری خودمختار تاجیکان و دارای اهمیت بزرگ تاریخی محسوب می‌یافت، شرکت ورزیده است.

علی‌زاده مترجم

شاخه دیگر فعالیت پرثمر ایجادی سید رضا علی‌زاده را ترجمه آثار ادیبان مشهور خلق‌های دیگر تشکیل می‌دهد که، بنا به تأکید رحیم هاشم، "یکی از استادان و حقاً از اساس‌گذاران ترجمه بدیعی از روسی به تاجیکی (فارسی) می‌باشد و در سال ۱۹۱۲، هنگام محرری‌اش در ژورنال (مجله) "آیینه"، به ترجمه بدیعی شروع کرده است
ترجمه اثرهای "صد فایز (درصد)" ادیب آمریکایی سینکلر اپتن (۱۹۳۸)، "دبروسکی" (۱۹۳۵)، "دحتر کاپیتان" (۱۹۳۶)، "ماتکه قرمشاق" (۱۹۳۷)، "حکایه‌‌های بلکین" (۱۹۳۸) اساس‌گذار ادبیات روس آلکساندر پوشکین، "سمنت (سیمان)" (۱۹۳۶) ادیب روس فیودور گلدکف، "پولاد چه طور آب و تاب یافته‌است" (۱۹۳۸) نویسنده روس، نیکلای آسترفسکی، "کژدم از محراب" (۱۹۳۸) ادیب ازبک عبدالله‌ قادری به زبان فارسی تاجیکی موتعلق به قلم اوست.

در نشرهای منبعده بعضی از این آثار به زبان تاجیکی (فارسی) با توجه به سیاست دور و بنا بر اعلان "خائنی و جاسوسی به دولت" نام مترجم، سید رضا علی‌زاده، ذکر نشده است.

او اینچنین نمونه‌ای از آثار فردوسی، نوایی، نظامی را نیز به زبان روسی ترجمه کرده، در ترغیب و تشویق میراث غنی متفکران بزرگ شرق برای عالمیان حصه ‌ ارزنده‌ای گذاشته است. کتاب‌های معروف "تاریخ دولت‌داری روسیه" کارامزین، "ترکستان" بارتلد، "تاریخ عمومی اروپا"، "تاریخ ژاپن" را به تاجیکی برگردانده است.

بنا به معلومات نبیره (نوه) سید رضا علی‌زاده - فرهاد علی‌زاده، با سپارش شاه افغانستان امان‌الله‌خان، عاید به تاریخ و معرفت اسلام کتاب‌های زیادی را، به مثل "سر سعادت"، "مراسلات - مکتوبات"، "آداب اکرام"، "تاریخ اسلام"، "تاریخ ترکستان"، "قانونیت‌های دینی"، "مدنیت اسلام"، "ضرورت اسلام"، "فن در باره کاینات" را به زبان فارسی نوشته که در مطبعه شهر لاهور پاکستان چاپ شده است.
در این شهر، در دوام سال‌های ۱۹۲۳-۱۹۳۴، ده اثر سید رضا علی‌زاده نشر گردیده است. وی مرتب نخستین "لغت روسی - تاجیکی" (در دو جلد، ۱۹۳۳-۳۴) عبارت از ۶۱ هزار کلمه بود، که رحیم هاشم اهمیت و خصوصیت این لغت (لغت‌نامه) را چنین به قلم داده است:

"به این لغت اولین بار بسیار اصطلاح‌های کاسبی و هنرمندی، نام اسباب و انجام‌های کاری، اصطلاح‌های گوناگون علمی و ادبی درآورده شده بود که تا آن روز در هیچ کجا قید و نشر نشده بودند و برای یافتن و معین کردن آن‌ها استاد عینی و خصوصاً سید رضا علی‌زاده شخصاً، بعد از کار به پیش کاسب و هنرمندها رفته، با آن‌ها صحبت کرده، پس از تحقیق، آن کلمه‌ها را به لغت درآورده بودند."

روزنامه‌نگار، ادیب و مترجم معروف تاجیک، سید رضا علی‌زاده، با ادیبان کشورهای همزبان و همفرهنگ ایران و افغانستان روابط خوب و همکاری‌های ثمربخش داشت. از جمله، وی با شاعر و منورفکر معروف ایران ملک الشعرا بهار مکاتبه دوستانه داشته است.

در برخی از روزنامه‌های فارسی آغاز سده ۲۰، نگاشته‌هایش به طبع رسیده، بنا به اطلاع پروفسور خدای‌نظر عصازاده، همراه یکی از چهره‌های معروف سیاسی و ادیب مشهور روشنگرای افغانستان محمود طرزی، اثر ادیب شناخته فرانسوی ژول ورن "سیاحت در دورادور زمین در ۸۰ روز" را به فارسی برگردان کرده است.

علی‌زاده - قربانی ترور استالینی

او نیز چون صدها و هزارها نفر بی‌گناهان، طعمه ترور دوران شخص‌پرستی استالینی گردید. مأموران رژیم شوروی او را سال ۱۹۳۸، هنگام درس در دانشگاه دولتی سمرقند، به حبس گرفته، طبق عادت سیاسی آن سال‌ها، به جاسوسی متهم کردند.
وی اول در حبسخانه تبلسک، بعداً در حبسخانه ولادیمیر، در سلول انفرادی عذاب و شکنجه کشیده، موافق اسناد رسمی، سال ۱۹۴۵، در حبسخانه ولادیمیر، از بیماری سل جان به جان‌آفرین سپرد.

در سال ۱۹۸۷، با سعی و کوشش نبیره‌اش، فرهاد علی‌زاده، خاک سید رضا علی‌زاده را از شهر ولادیمیر به زادگاهش آورده، در قبرستان "پنجاب" سمرقند دفن کردند.

در سمرقند مکتب و کوچه‌ای به نام علی‌زاده نامگذاری شده، هیکل (مجسمه) برنز وی بنیاد گردیده است. خانه‌اش به آثارخانه (موزه) تبدیل یافته است که محققان و پژوهشگران از ایران و آلمان، روسیه و فرانسه، ژاپن، انگلستان و آمریکا و کشورهای دیگر دنیا برای کسب اطلاع بیشتر در باره روزگار و آثار این دانشمند فرزانه و فدایی ملت، زیارت می‌کنند.