سمرقند و بخارا

جمعیت پارسی ‏زبانان کشور ازبکستان که پرجمعیت ترین و تاثیرگذارترین کشور آسیای میانه است گروهی فراموش شده‏اند. تقریباً نیمی از جمعیت 28 میلیونی‏ این کشور را این ایرانی تباران تشکیل میدهند. ازبک‏های حاکم ، میانه خوبی با تاجیک‏های هم‏مرز خود در کشور تاجیکستان ندارند و تاجیک‏های داخل ازبکستان را نیز به نوعی مقهور فرهنگ ازبکی کرده‏اند. در نتیجه وقتی به پارسی‏زبانان این سرزمین باستانی و به یاد مانده از دوران امیر اسماعیل سامانی می‏نگری، هم احساس غرور می‏کنی و هم بغض گلویت را می‏گیرد. بخارا(این شهر ایرا

استاد لایق شیرعلی و شعر نو ایران Устод Лоик Шерали ва шеъри нави Эрон
ساعت ۱:٢٥ ‎ق.ظ روز جمعه ۳۱ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

استاد لایق شیرعلی و شعر نو ایران

شادروان استاد لایق شیرعلی از چهره های تابناک شعر تاجیکستان در اواخر قرن بیستم محسوب می شود.
وی با اشعار رنگین و پرمحتوایش به کالبد شعر تاجیکی نفس تازه ای دمید و آن را در قلمرو فارسی زبانان معروف کرد.
شعر ل

ایق پیوندی قوی است میان شعر عالم شمول هزارساله فارسی و شعر امروز فارسی تاجیکی.
در اصل، لایق شاعری سنتگراست، منتهی با درنظرداشت روح زمان و نیازهای جامعه خویش شعر گفته است، از این رو در میان هم میهنانش از محبوبیت زیادی برخوردار است.

لایق در پهلوی پایبند بودن به سنتهای شعر کلاسیک، سروده های زیادی به سبک جدید دارد که او را در ردیف شاعران نوپرداز شعر نیمه دوم قرن بیستم تاجیک قرار داده است، این از قریحه و خلاقیت بزرگ شاعر بشارت می دهد.

نوجویی و نوپردازیهای لایق در صور خیال (ایماژ)، استعاره و مجاز تشبیهات بکر و دست نخورده و درون مایه شعر که اغلب در قالب انواع شعر سنتی فارسی صورت گرفته است، پژوهش و تفحص ویژه ای تقاضا می کند.

اما آن شعر اندکی که در سبک جدید (با تأیید محققان تنها 215 قطعه است) گفته است، در روند بسط و تکامل و تطور شعر امروز فارسی تاجیکی نقشی کلیدی دارد.

به این ترتیب، یک نکته قابل ذکر است که اغلب اشعار به سبک جدید گفته شاعر تا حدی ناشی از الهام پذیری وی از شعر شعرای قرن بیستم ایران، بویژه شاعران پیرو مکتب "شعر نو" بوده است.

منتهی، این الهام پذیری بیشتر جنبه تفننی و شکلگرایی داشته و به عمق مطلب شعر نیمایی که هدف آن تفکیک شعر از موسیقی است، نرسیده است.

و خود لایق معتقد بر آن بود که شعر سپید (منظورش شعر نیمایی) در ادبیات تاجیکی "ریشه نخواهد دواند، زیرا که هزار سال به عروض خاک ما برداشته شده ... موسیقی ما با عروض یک است" و نظرش این بود که "شعر سپید شاعر را بی بند و بار می کند".

از اینجاست که نوپردازیهای لایق در فرم شعر به چارپاره سرایی و دراز و کوتاه کردن مصراعها محدود می شود.

در مرحله اول فعالیت خلاقانه لایق، الهام پذیری ای که شده بیشتر از اشعار نادرپور، فروغ (تا مجموعه "تولدی دیگر") توللی و امسال آنها بوده زیرا بعد از برگزاری کنگره شعر فارسی در دوشنبه در سال 1967 و شرکت نادرپور و خانلری و لطفعلی صورتگر در آن و طبع و نشر نمونه ای چند از اشعار نادرپور و فریدون توللی، فروغ فرخزاد، سایه و کسرائی، هواداران شعر فارسی در تاجیکستان با "شعر نو" آشنایی پیدا کردند.

در این دوران، شاعران جوان تاجیک در پیروی از شعر این شاعران در قالب و کاربرد واژگان اشعاری به چاپ رساندند اما الهام پذیری لایق از اشعار این شاعران خلاقانه و مبتکرانه بوده است.

مثلاً چارپاره زیر با وجود پیروی از فرم چارپاره های شاعران ایرانی از نگاه سبک و لحن و کاربرد واژه ها صرفاً فارسی تاجیکی است:

امشب از کوچه خیالم باز
سایه قامتت چمان بگذشت
بی نشان بود عشق ما و تو
سایه ات نیز آن چنان بگذشت

لیک بر ریشهای کهنه دل
نمکی زد که سخت می سوزد
خانه ام را چنان تگارو کرد
که همه رخت و تخت می سوزد ...

در اواخر سالهای دهه شصت قرن بیستم "شعر انگور" نادرپور در محافل ادبی تاجیکستان معروفیت زیادی کسب کرد و لایق متأثر از آن شعر در همان قالب "غزل باغبان پیر" را می سراید که با دید فلسفی و تشبیه و استعارات بکر در شعر تاجیکی پدیده ای تازه بود، از جمله این پارچه:

به جویی آب گشادم
و یا ز جویه چین جبینم آب آمد
که هر نهال قد افراخت و به تاب آمد
مرا به پای درختی چو زانوی خواهر
به دیده خواب آمد ...

در تکمیل هنر شاعری و ایجاد اشعار رنگین لایق، نادرپور چون تصویرگر بزرگ، بی تأثیر نبوده و او حتی از تعبیرهای جداگانه شاعر الهام گرفته است.

به طور مثال، لایق چنان زیر تأثیر شعر "نیاز" نادرپور قرار گرفته که از مصراع "در آغوش تو می می رم" تطبع کرده، شعر زیر را با برداشتی مغایر با درون مایه شعر نادرپور ایجاد کرده است:

تو ای گهواره و تابوت عشق من
در آغوش تو گرچه زندگی ام نیست
در آغوش تو می خواهم بمیرم
در آغوشی که خالی از من است و پر ز آرمانها
در آغوشی که خالی از من است و پر ز حرمانها
در آغوشی که عطر شعر تر دارد
در آغوشی که دیدار سحر دارد ...

الهام پذیری لایق از شاعران دیگر قرن بیستم ایران در مراحل مختلف فعالیت شاعری اش یکنواخت نبوده است.

وی در ایجاد سلسله شعرهای "مادر نامه" اش از ایرج میرزا، در سرودن غزل از رهی معیری، شهریار، سیمین، اخوان ثالث و امثال آنها خلاقانه اثر برداشته است که بررسی آن از مجال این مختصر خارج است.

تنها می توان به طور نمونه به آن اشاره کرد که هنگام مطالعه شعر لایق "گریه کاوه بر مرگ هفده پسرش" غزل معروف اخوان ثالث "همین از غم نه تنها چشم خون پالای من گرید" در ذهن خواننده متواتر می شود.


Устод Лоик Шерали ва шеъри нави Эрон


Шодравон Устод Лоик Шеръали, аз чехрахои тобноки шеъри авохири карни 20-и точики махсуб мешавад.

Вай бо ашъори рангину пурмухтавояш ба колбади шеъри точики нафаси тоза дамид ва онро дар каламрави форсизабонон маъруф сохт.

Шеъри Лоик пайванди кавиест миёни шеъри оламшумули хазорсолаи форси ва шеъри имрузи форсии точики. Дар асл, Лоик шоъири суннатгарост, мунтахо бо назардошти рухи замон ва ниёзхои чомеъаи хеш шеър гуфтааст. Аз ин ру, дар миёни хаммеханонаш аз махбубияти зиёде бархурдор аст.

Дар пахлуи пойбанд будан ба суннатхои шеъри клоссик, сурудахои зиёде бо сабки чадид дорад, ки уро дар радифи шоъирони навпардози шеъри нимаи дувуми карни 20-и точик карор додааст. Ин аз карихаву халлокияти бузурги шоъир башорат медихад.

Навчуйиву навпардозихои Лоик дар сувари хаёл, истиъороту мачоз ва ташбехоти бикру дастнахурда ва дарунмояи шеър, ки аглаб дар колаби анвоъи шеъри суннатии форси сурат гирифтааст, пажухишу тафаххуси вижаеро такозо мекунад.

Аммо он шеъри андаке (ба таъйиди мухаккикон беш аз 215 китъа), ки дар сабки чадид гуфтааст, дар раванди басту такомул ва татаввури шеъри имрузи форсии точики накши калидиро доро мебошад

Ба ин тартиб, як нукта кобили зикр аст, ки аглаби ашъори ба сабки чадид гуфтаи шоъир то хадде ноши аз илхомпазирии вай аз шеъри шуъарои карни бистуми Эрон, бавижа шоъирони пайрави мактаби «Шеъри нав» будааст.

Мунтахо ин илхомпазири бештар чанбаи тафаннуни ва шаклгаройи дошта ва ба умки матлаби шеъри нимои, ки хадафаш тафкики шеър ва мусикист, нарасидааст.

Худи Лоик муътакид бар он буд, ки шеъри сапед (манзураш шеъри нимои-ОХ) дар адабиёти точики «реша нахохад давонд, зеро хазор сол бо аруз хоки мо бардошта шуда... мусикии мо бо аруз як аст» ва назараш ин буд, ки «шеъри сапед шоъирро бебанду бор мекунад». Аз ин чост, ки навпардозихои Лоик дар фурми шеър ба чорпорасаройи ва дарозу кутох кардани мисраъхо махдуд мешавад.

Дар мархилаи аввали фаъолияти халлокона, илхомпазирие, ки шуда, бештар аз ашъори Нодирпур, Фуруг (то мачмуъаи «Таваллуде дигар»), Таваллули ва амсоли онхо буда.

Зеро баъд аз баргузории Кунгреи шеъри форси дар шахри Душанбе дар соли 1967 ва ширкати Нодирпуру дуктур Хонлариву дуктур Лутфалии Суратгар дар он ва табъу нашри намунае чанд аз ашъори Нодирпуру Фаридуни Таваллули, Фуруги Фаррухзод ва Сояву Касрои, хаводорони шеъри форси бо «шеъри нав»-и Эрон ошнои пайдо карданд.

Дар ин даврон шоъирони чавони точик дар пайрави аз шеъри ин шоъирон дар колабу корбурди вожагон ашъоре ба чоп расонданд. Аммо илхомпазирии Лоик аз ашъори ин шоъирон халлоконаву мубтакирона будааст

Масалан чорпораи зер бо вучуди пайрави аз фурми чорпорахои шоъирони эрони аз нигохи сабку лахн ва корбурди вожахо сирфан форсии точикист:

Имшаб аз кучаи хаёлам боз,
Сояи коматат чамон бигзашт.
Бенишон буд ишки мову ту,
Сояат низ ончунон бигзашт.

Лек бар решхои кухнаи дил
Намаке зад, ки сахт месузад,
Хонаамро чунон тагору кард,
Ки хама рахту тахт месузад...

Дар авохири солхои 60 карни бистум «Шеъри ангур»-и Нодирпур дар махофили адабии Точикистон маъруфияти зиёде касб кард ва Лоик мутаасир аз он шеър дар хамон колаб «Газали богбони пир»-ро месарояд, ки бо диди фалсафи ва ташбеху истиъороти бикри худ дар шеъри точики падидаи наве буд. Аз чумла ин порча:

Ба чуйе об кушодам,
Ва ё зи чуяи чини чабинам об омад,
Ки хар нихол кад афрохту ба тоб омад.
Маро ба пойи дарахте чу зонуи хохар,
Ба дида хоб омад...

Дар такмили хунари шоъири ва эчоди ашъори рангини Лоик, Нодирпур чун тасвиргаре бузург бетаъсир набудааст ва у хатто аз таъбирхои чудогонаи шоъир илхом гирифтааст.

Ба таври мисол, Лоик чунон зери таъсири шеъри «Ниёз»-и Нодирпур карор гирифта, ки аз мисраъи «Дар огуши ту мемирам» татаббуъ карда, шеъри зерро бо бардоште мугойир бо дарунмояи шеъри Нодирпур эчод кардааст

Ту эй гахвораву тобути ишки ман!
Дар огуши ту гарчи зиндагиам нест,
Дар огуши ту мехохам бимирам,
Дар огуше, ки холи аз ман асту пур зи армонхо,
Дар огуше, ки холи аз ман асту пур зи хирмонхо,
Дар огуше, ки атри шеъри тар дорад,
Дар огуше, ки дидори сахар дорад...

Илхомпазирии Лоик аз дигар шоъирони маъруфи карни бистуми Эрон дар марохили мухталифи фаъолияти шоъирияш якнавохт набудааст.

Лоик дар эчоди силсилашеърхои «Модарнома»-аш аз Эрач Мирзо, дар сурудани газал аз Рахии Мухаййари, Шахриёр, Симин, Ахавони Солис ва амсоли эшон халлокона асар бардоштааст, ки баррасии он аз мачоли ин мухтасар хорич аст.

Танхо метавон ба таври намуна ба он ишора кард, ки хангоми мутолеъаи шеъри «Гиряи Кова бар марги хафдах писараш», ки Лоик навиштааст, газали маъруфи Ахавони Солис бо матлаъи «Хамин аз гам на танхо чашми хунполои ман гиряд» дар зехни хонанда мутавотир мешавад