سمرقند و بخارا

جمعیت پارسی ‏زبانان کشور ازبکستان که پرجمعیت ترین و تاثیرگذارترین کشور آسیای میانه است گروهی فراموش شده‏اند. تقریباً نیمی از جمعیت 28 میلیونی‏ این کشور را این ایرانی تباران تشکیل میدهند. ازبک‏های حاکم ، میانه خوبی با تاجیک‏های هم‏مرز خود در کشور تاجیکستان ندارند و تاجیک‏های داخل ازبکستان را نیز به نوعی مقهور فرهنگ ازبکی کرده‏اند. در نتیجه وقتی به پارسی‏زبانان این سرزمین باستانی و به یاد مانده از دوران امیر اسماعیل سامانی می‏نگری، هم احساس غرور می‏کنی و هم بغض گلویت را می‏گیرد. بخارا(این شهر ایرا

سمرقند آه میکشد
ساعت ٧:٥٦ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢۳ آبان ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

آن سوی خط تلفن،
سمرقند آه می کشد
آن سوی مرزهای بلند،
سمرقند راه می رود
نسیم نفسش تنها
بر گردن سیمخار هاست

وطنم مثل چناری کهن است
تاب هیچ واژه ندارد
تاب هیچ ناله ندارد
زیر پا می شکند آسان
نه می رود بالا
نه می برد بالا
وطنم پیر شده است
منتظر باران
منتظر آتش
وطنم...

وطنم همه مارا...
بخشیده است

آن سوی مرزهای بلند
سمرقند
چشم به راه کشیده است
وطنم...
پیر خردمند است
غیبت و سستی مارا
بخشیده است

(از مجموعه سمرقندیه، ۱۸)

کردستان عراق و زبان فارسی/Курдистони Ироқ ва забони форсӣ
ساعت ۸:٥٩ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢۱ آبان ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

تا پیش از دهه ۱۹۲۰ زبان فارسی زبان ادبی و زبان نامه‌نگاری‌های شخصی در منطقه کردنشین شمال عراق بود و زبان ترکی عثمانی زبان حکومتی. در آن دهه و پس از فروپاشی دولت عثمانی حکومت بریتانی

ا در عراق تصمیم به ایجاد مدارس و مطبوعات کردی‌زبان گرفت و فارسی و ترکی به مرور از میدان بدر شدند. از آن زمان به اینسو کردان عراق در مدارس بجز آموختن کردی سورانی که با خط عربی نوشته می‌شود موظف به آموختن کامل زبان عربی نیز بودند.

رشید یاسمی در کتاب «کردان و تعلق قومی و تاریخی آنان»، ص۱۳۵، درباره این تحولات می‌نویسد: "در زندگی معاملاتی و سیاسی سلیمانیه عراق زبان فارسی بکار می‌رفت و تا سال ۱۹۲۱ میلادی، تدریس در مدرسه‌های این شهر به زبان فارسی بود. بعد هم که تدریس فارسی از مدارس برچیده شد کردها همچنان آثار سعدی، حافظ، نظامی، جامی و عطار را می‌خواندند و آموزش فارسی از روی نان و حلوای شیخ بهایی صورت می‌گرفت".

آشنایی با زبان فارسی گفتاری هم به مرور از بیشتر نواحی شمال عراق رخت بربست بجز از ناحیه سلیمانیه. استان سلیمانیه که به مرز ایران نزدیک است و رادیو و تلویزیون ایران را دریافت می‌کند همیشه در حیطه رسانه‌های فارسی‌زبان قرار داشته و جوانان آن آوازهای پاپ ایرانی را از حفظ می‌خوانند. در زمان پیش از انقلاب آوازهای داریوش و گوگوش و در دوره پس از انقلاب آهنگ‌های معین در سراسر کردستان عراق از طرفداران زیادی برخوردار بوده‌است. امروزه ویدئوکلیپ‌های معین با زیرنویس کردی در اینترنت با اشتیاق دست به دست می‌گردد.

زمانی که بمباران‌های آمریکا و انتقام‌کشی صدام طی دو جنگ خلیج فارس باعث پناهنده‌شدن میلیون‌ها کرد عراقی به ایران شد بسیاری از کردها پس از شصت‌هفتاد سال دوباره با زبان فارسی تماس پیدا کردند. بسیاری با اقامت‌های چندین ماهه در ایران زبان فارسی را فراگرفتند و امروزه بخوبی به آن تکلم می‌کنند.

تا اواخر دوران صدام زبان عربی همچنان سیطره خود را به عنوان زبان نوشتاری و زبان منبع در شمال عراق حفظ کرده‌بود ولی در دهه اخیر اوضاع دوباره دگرگون شده‌است.گزارشی از روزنامه ان.ار.س هلند درباره کردستان عراق می‌نویسد : "بیشتر کردهای عراق زبان عربی را دیگر فراموش کرده‌اند و هیچوقت به بقیه عراق سفر نمی‌کنند. آن‌ها خود را از نظر فرهنگی با عراقی‌های دیگر مرتبط حس نمی‌کنند." درصد بالایی از نسل جدید کردهای عراق دیگر آشنایی زیادی با زبان عربی ندارد.

دکتر امیر حسن‌پور استاد دانشگاه در دانشگاه تورنتوی کانادا در گفتگویی با بخش کردی صدای آمریکا درباره اوضاع فعلی زبان کردی بویژه در عراق چنین گفت: "پیش از سال ۱۹۹۱ زبان عربی تأثیر و نفوذ اساسی را در مطبوعات کردی عراق داشت بگونه‌ای که بیشتر منابع کردی سورانی را مطبوعات و انتشارات عربی تشکیل می‌دادند ولی از سال ۱۹۹۱ به این سو شرایط فرق کرده‌است. از آن سال ارتباط میان ایران و کردستان عراق خیلی بیشتر شده و مرزها امروزه بسیار بازتر از سابق است. این باعث ایجاد تحولاتی در مطبوعات کردستان عراق شده است. زبان فارسی نقش اصلی را به عنوان زبان فرهنگی منطقه شمال عراق به عهده گرفته‌است و شاهد هستیم که بیشتر مطبوعات و نشریه‌های کردی در کردستان عراق برای مطالب خود از منابع فارسی استفاده می‌کنند بویژه در زمینه مسائل روشنفکری، فرهنگی و تاریخی."

То пеш аз даҳаи 1920 забони форсӣ забони адаб ва забони номанигориҳои шахсӣ дар минтақаи курднишини шимоли Ироқ буд ва забони туркии усмонӣ забони ҳукуматӣ. Дар он давра ва пас аз фурӯпошии давлати Усмонӣ ҳукумати Беритониё дар Ироқ тасмим ба эҷоди мадорис ва матбуъоти курдизабон гирифт ва забони форсиву туркӣ ба мурур аз майдон бадар шуданд. Аз он замон ба ин сӯ курдони Ироқ дар мадорис ба ҷуз омӯхтани курдии суронӣ, ки бо хатти арабӣ навишта мешавад, муваззаф ба омӯхтани комили забони арабӣ низ буданд.

Рашиди Ёсамӣ дар китоби “Курдон ва таъаллуқи қавмӣ ва торихии онон”, с. 135, дар бораи ин таҳаввулот менависад: “Дар зиндагии муъомилотӣ ва сиёсии Сулаймонияи Ироқ забони форсӣ ба кор мерафт ва то соли 1921 тадрис дар мадрасаҳои ин шаҳр ба забони форсӣ буд. Баъд ҳам, ки тадриси форсӣ аз мадорис барчида шуд, курдҳо ҳамчунон осори Саъдӣ, Ҳофиз, Низомӣ, Ҷомӣ ва Атторро мехонданд ва омӯзиши забони форсӣ аз “Нон ва Ҳалво”-и Шайх Баҳоӣ сурат мегирифт.”

Ошноӣ бо забони форсии гуфторӣ ҳам ба мурур аз бештари навоҳии шимоли Ироқ рах барбаст, ба ҷуз аз ноҳияи Сулаймония. Устони Сулаймония, ки ба марзи Эрон наздик аст ва родюву телевизюни Эронро дарёфт мекунад, ҳамеша дар ҳитаи расонаҳои форсизабон қарор дошта ва ҷавонони он овозҳои попи эрониро аз ҳифз мехонанд. Дар замони пеш аз инқилоб овозҳои Дориюшу Гугуш ва дар давраи пас аз инқилоб оҳангҳои Муъин дар саросари Курдистони Ироқ аз тарафдорони зиёде бархурдор будааст. Имрӯза видюкелипҳои Муъин бо зернависи курдӣ дар интернет бо иштёқ даст ба даст мегардад.

Замоне, ки бумборонҳои Омрико ва интиқомкашии Саддом тайи ду ҷанги Халиҷи Форс боиси паноҳанда шудани милюнҳо курди ироқӣ дар ба Эрон шуд, бисёре аз курдҳо пас аз шаст-ҳафтод сол дубора бо забони форсӣ тамос пайдо карданд. Бисёре бо иқоматҳои чандин моҳа дар Эрон забони форсиро фаро гирифтанд ва имрӯза бахубӣ ба он такаллум мекунанд.

То авохири даврони Саддом забони арабӣ ҳамчунон сайтараи худро ба унвони забони навишторӣ ва забони манбаъ дар шимоли Ироқ ҳифз карда буд, вале дар даҳаи ахир авзоъ дубора дигаргун шудааст.
Гузорише аз рӯзномаи Эн.Ар.Сӣ-и Ҳуланд дар бораи Курдистони Ироқ менависад: “Бештари курдҳои Ироқ забони арабиро дигар фаромӯш кардаанд ва ҳечвақт ба бақияи Ироқ сафар намекунанд. Онҳо худро аз назари фарҳангӣ бо ироқиҳои дигар муртабит ҳис намекунанд.” Дарсади болое аз насли ҷадиди курдҳои ироқ дигар ошноии зиёде бо забони арабӣ надоранд.

Дуктур Амири Ҳасанпур, устоди донишгоҳ дар донишгоҳи Турунтуи Конодо дар гуфтугӯе бо бахши курдии Садои Омрико дар бораи авзоъи феълии забони курдӣ бавижа дар Ироқ чунин гуфт:
“Пеш аз соли 1991 забони арабӣ таъсиру нуфузи асосиро дар матбуъоти курдии Ироқ дошт, багунае, ки бештари манобеъи курдии сурониро матбуъот ва интишороти арабӣ ташкил медоданд, вале аз соли 1991 ба ин сӯ шароит фарқ кардааст. Аз он сол иртибот миёни Эрону Курдистони Ироқ хеле бештар шуда ва марзҳои имрӯза бисёр бозтар аз собиқ аст. Ин боиси эҷоди таҳаввулоте дар матбуъоти Курдистони Ироқ шудааст. Забони форсӣ нақши аслиро ба унвони забони фарҳангии минтақаи шимоли Ироқ ба ӯҳда гирифтааст ва шоҳид ҳастем, ки бештари матбуъот ва нашрияҳои курдӣ дар Курдистони Ироқ барои матолиби худ аз манобеъи форсӣ истифода мекунанд, бавижа дар заминаи масоъили рӯшанфикрӣ, фарҳангӣ ва торихӣ
 
 

روزنامه آواز تاجیک پاسدار زبان پارسی و فرهنگ ایرانی در آسیای میانه
ساعت ٩:٠۸ ‎ق.ظ روز دوشنبه ۸ آبان ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 
پارسی گویان فرارود (تاجیک های آسیای میانه) در آن زمان که این منطقه «ترکستان روسیه» نامگذاری شده بود با هدف حفظ زبان و ادبیات پارسی، فرهنگ و تمدن ایرانی خود ، رو
ز ۲۵ اوت سال ۱۹۲۴ روزنامه «آواز تاجیک (صدای پارسیان)» به زبان پارسی را منتشر کردند. این روزنامه به همّت تاجیکان سمرقند، در شهر تاشکند کار انتشار خود را آغاز کرد و نخستین سردبیر آن «عبدالقیّم قربی» بود.

در شماره نخست این روزنامه این اشعار پرمعنا به چشم می خورد:
بیا، بنشین، شنو آواز تاجیک
زبان معرفت پرداز تاجیک
پس از چندی به خاموشی غنودن
برآمد عاقبت «آواز تاجیک»
این روزنامه دفاع گر در زمانی منتشر شد که روس ها اقداماتی را آغاز و مرزبندی هایی را شروع کرده بودند که اگر این روزنامه نبود بخش بزرگی از فرهنگ و تمدنی کهن به فراموشی فرستاده می شد که کوروش بزرگ برای حفظ آن در همانجا جان داد و اشکانیان، ساسانیان، سامانیان و ... و صفویان و نادرشاه دمی از آن غفلت نداشتند و پاسدارش بودند و نوبت این پاسداری اینک به امامعلی رحمان رسیده است.
در آن مرزبندی های مصنوعی با این که مرو، بخارا، سمرقند و تاشکند در قلمرو دولت های دیگر (دولت های متحد و دوست تاجیکان) قرارگرفتند؛ مقالات «آواز تاجیک» بود که کمک به ایجاد تاجیکستان برگرد خجند و سغد و ... کرد. این روزنامه که نویسندگان قدیمی اش رضا علی زاده. محمدجان رحیمی، صدرالدین عینی و ... بودند تلاش کرد بدون این که باعث تحریک اقوام دیگر شود که پس از سقوط ساسانیان به تدریج به فرارود مهاجرت کرده اند پارسیان را به دور خود جمع و ادب پارسی و فرهنگ ایرانی را تقویت کند و برای جلب نظر مسکو مدتی هم مطالب حزب کمونیست را جهت نشر بپذیرد و برای زمانی کوتاه، نام خود را به «حقیقت (پراودا)» تغییر دهد.