سمرقند و بخارا

جمعیت پارسی ‏زبانان کشور ازبکستان که پرجمعیت ترین و تاثیرگذارترین کشور آسیای میانه است گروهی فراموش شده‏اند. تقریباً نیمی از جمعیت 28 میلیونی‏ این کشور را این ایرانی تباران تشکیل میدهند. ازبک‏های حاکم ، میانه خوبی با تاجیک‏های هم‏مرز خود در کشور تاجیکستان ندارند و تاجیک‏های داخل ازبکستان را نیز به نوعی مقهور فرهنگ ازبکی کرده‏اند. در نتیجه وقتی به پارسی‏زبانان این سرزمین باستانی و به یاد مانده از دوران امیر اسماعیل سامانی می‏نگری، هم احساس غرور می‏کنی و هم بغض گلویت را می‏گیرد. بخارا(این شهر ایرا

استاد لایق شیرعلی و شعر نو ایران Устод Лоик Шерали ва шеъри нави Эрон
ساعت ۱:٢٥ ‎ق.ظ روز جمعه ۳۱ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

استاد لایق شیرعلی و شعر نو ایران

شادروان استاد لایق شیرعلی از چهره های تابناک شعر تاجیکستان در اواخر قرن بیستم محسوب می شود.
وی با اشعار رنگین و پرمحتوایش به کالبد شعر تاجیکی نفس تازه ای دمید و آن را در قلمرو فارسی زبانان معروف کرد.
شعر ل

ایق پیوندی قوی است میان شعر عالم شمول هزارساله فارسی و شعر امروز فارسی تاجیکی.
در اصل، لایق شاعری سنتگراست، منتهی با درنظرداشت روح زمان و نیازهای جامعه خویش شعر گفته است، از این رو در میان هم میهنانش از محبوبیت زیادی برخوردار است.

لایق در پهلوی پایبند بودن به سنتهای شعر کلاسیک، سروده های زیادی به سبک جدید دارد که او را در ردیف شاعران نوپرداز شعر نیمه دوم قرن بیستم تاجیک قرار داده است، این از قریحه و خلاقیت بزرگ شاعر بشارت می دهد.

نوجویی و نوپردازیهای لایق در صور خیال (ایماژ)، استعاره و مجاز تشبیهات بکر و دست نخورده و درون مایه شعر که اغلب در قالب انواع شعر سنتی فارسی صورت گرفته است، پژوهش و تفحص ویژه ای تقاضا می کند.

اما آن شعر اندکی که در سبک جدید (با تأیید محققان تنها 215 قطعه است) گفته است، در روند بسط و تکامل و تطور شعر امروز فارسی تاجیکی نقشی کلیدی دارد.

به این ترتیب، یک نکته قابل ذکر است که اغلب اشعار به سبک جدید گفته شاعر تا حدی ناشی از الهام پذیری وی از شعر شعرای قرن بیستم ایران، بویژه شاعران پیرو مکتب "شعر نو" بوده است.

منتهی، این الهام پذیری بیشتر جنبه تفننی و شکلگرایی داشته و به عمق مطلب شعر نیمایی که هدف آن تفکیک شعر از موسیقی است، نرسیده است.

و خود لایق معتقد بر آن بود که شعر سپید (منظورش شعر نیمایی) در ادبیات تاجیکی "ریشه نخواهد دواند، زیرا که هزار سال به عروض خاک ما برداشته شده ... موسیقی ما با عروض یک است" و نظرش این بود که "شعر سپید شاعر را بی بند و بار می کند".

از اینجاست که نوپردازیهای لایق در فرم شعر به چارپاره سرایی و دراز و کوتاه کردن مصراعها محدود می شود.

در مرحله اول فعالیت خلاقانه لایق، الهام پذیری ای که شده بیشتر از اشعار نادرپور، فروغ (تا مجموعه "تولدی دیگر") توللی و امسال آنها بوده زیرا بعد از برگزاری کنگره شعر فارسی در دوشنبه در سال 1967 و شرکت نادرپور و خانلری و لطفعلی صورتگر در آن و طبع و نشر نمونه ای چند از اشعار نادرپور و فریدون توللی، فروغ فرخزاد، سایه و کسرائی، هواداران شعر فارسی در تاجیکستان با "شعر نو" آشنایی پیدا کردند.

در این دوران، شاعران جوان تاجیک در پیروی از شعر این شاعران در قالب و کاربرد واژگان اشعاری به چاپ رساندند اما الهام پذیری لایق از اشعار این شاعران خلاقانه و مبتکرانه بوده است.

مثلاً چارپاره زیر با وجود پیروی از فرم چارپاره های شاعران ایرانی از نگاه سبک و لحن و کاربرد واژه ها صرفاً فارسی تاجیکی است:

امشب از کوچه خیالم باز
سایه قامتت چمان بگذشت
بی نشان بود عشق ما و تو
سایه ات نیز آن چنان بگذشت

لیک بر ریشهای کهنه دل
نمکی زد که سخت می سوزد
خانه ام را چنان تگارو کرد
که همه رخت و تخت می سوزد ...

در اواخر سالهای دهه شصت قرن بیستم "شعر انگور" نادرپور در محافل ادبی تاجیکستان معروفیت زیادی کسب کرد و لایق متأثر از آن شعر در همان قالب "غزل باغبان پیر" را می سراید که با دید فلسفی و تشبیه و استعارات بکر در شعر تاجیکی پدیده ای تازه بود، از جمله این پارچه:

به جویی آب گشادم
و یا ز جویه چین جبینم آب آمد
که هر نهال قد افراخت و به تاب آمد
مرا به پای درختی چو زانوی خواهر
به دیده خواب آمد ...

در تکمیل هنر شاعری و ایجاد اشعار رنگین لایق، نادرپور چون تصویرگر بزرگ، بی تأثیر نبوده و او حتی از تعبیرهای جداگانه شاعر الهام گرفته است.

به طور مثال، لایق چنان زیر تأثیر شعر "نیاز" نادرپور قرار گرفته که از مصراع "در آغوش تو می می رم" تطبع کرده، شعر زیر را با برداشتی مغایر با درون مایه شعر نادرپور ایجاد کرده است:

تو ای گهواره و تابوت عشق من
در آغوش تو گرچه زندگی ام نیست
در آغوش تو می خواهم بمیرم
در آغوشی که خالی از من است و پر ز آرمانها
در آغوشی که خالی از من است و پر ز حرمانها
در آغوشی که عطر شعر تر دارد
در آغوشی که دیدار سحر دارد ...

الهام پذیری لایق از شاعران دیگر قرن بیستم ایران در مراحل مختلف فعالیت شاعری اش یکنواخت نبوده است.

وی در ایجاد سلسله شعرهای "مادر نامه" اش از ایرج میرزا، در سرودن غزل از رهی معیری، شهریار، سیمین، اخوان ثالث و امثال آنها خلاقانه اثر برداشته است که بررسی آن از مجال این مختصر خارج است.

تنها می توان به طور نمونه به آن اشاره کرد که هنگام مطالعه شعر لایق "گریه کاوه بر مرگ هفده پسرش" غزل معروف اخوان ثالث "همین از غم نه تنها چشم خون پالای من گرید" در ذهن خواننده متواتر می شود.


Устод Лоик Шерали ва шеъри нави Эрон


Шодравон Устод Лоик Шеръали, аз чехрахои тобноки шеъри авохири карни 20-и точики махсуб мешавад.

Вай бо ашъори рангину пурмухтавояш ба колбади шеъри точики нафаси тоза дамид ва онро дар каламрави форсизабонон маъруф сохт.

Шеъри Лоик пайванди кавиест миёни шеъри оламшумули хазорсолаи форси ва шеъри имрузи форсии точики. Дар асл, Лоик шоъири суннатгарост, мунтахо бо назардошти рухи замон ва ниёзхои чомеъаи хеш шеър гуфтааст. Аз ин ру, дар миёни хаммеханонаш аз махбубияти зиёде бархурдор аст.

Дар пахлуи пойбанд будан ба суннатхои шеъри клоссик, сурудахои зиёде бо сабки чадид дорад, ки уро дар радифи шоъирони навпардози шеъри нимаи дувуми карни 20-и точик карор додааст. Ин аз карихаву халлокияти бузурги шоъир башорат медихад.

Навчуйиву навпардозихои Лоик дар сувари хаёл, истиъороту мачоз ва ташбехоти бикру дастнахурда ва дарунмояи шеър, ки аглаб дар колаби анвоъи шеъри суннатии форси сурат гирифтааст, пажухишу тафаххуси вижаеро такозо мекунад.

Аммо он шеъри андаке (ба таъйиди мухаккикон беш аз 215 китъа), ки дар сабки чадид гуфтааст, дар раванди басту такомул ва татаввури шеъри имрузи форсии точики накши калидиро доро мебошад

Ба ин тартиб, як нукта кобили зикр аст, ки аглаби ашъори ба сабки чадид гуфтаи шоъир то хадде ноши аз илхомпазирии вай аз шеъри шуъарои карни бистуми Эрон, бавижа шоъирони пайрави мактаби «Шеъри нав» будааст.

Мунтахо ин илхомпазири бештар чанбаи тафаннуни ва шаклгаройи дошта ва ба умки матлаби шеъри нимои, ки хадафаш тафкики шеър ва мусикист, нарасидааст.

Худи Лоик муътакид бар он буд, ки шеъри сапед (манзураш шеъри нимои-ОХ) дар адабиёти точики «реша нахохад давонд, зеро хазор сол бо аруз хоки мо бардошта шуда... мусикии мо бо аруз як аст» ва назараш ин буд, ки «шеъри сапед шоъирро бебанду бор мекунад». Аз ин чост, ки навпардозихои Лоик дар фурми шеър ба чорпорасаройи ва дарозу кутох кардани мисраъхо махдуд мешавад.

Дар мархилаи аввали фаъолияти халлокона, илхомпазирие, ки шуда, бештар аз ашъори Нодирпур, Фуруг (то мачмуъаи «Таваллуде дигар»), Таваллули ва амсоли онхо буда.

Зеро баъд аз баргузории Кунгреи шеъри форси дар шахри Душанбе дар соли 1967 ва ширкати Нодирпуру дуктур Хонлариву дуктур Лутфалии Суратгар дар он ва табъу нашри намунае чанд аз ашъори Нодирпуру Фаридуни Таваллули, Фуруги Фаррухзод ва Сояву Касрои, хаводорони шеъри форси бо «шеъри нав»-и Эрон ошнои пайдо карданд.

Дар ин даврон шоъирони чавони точик дар пайрави аз шеъри ин шоъирон дар колабу корбурди вожагон ашъоре ба чоп расонданд. Аммо илхомпазирии Лоик аз ашъори ин шоъирон халлоконаву мубтакирона будааст

Масалан чорпораи зер бо вучуди пайрави аз фурми чорпорахои шоъирони эрони аз нигохи сабку лахн ва корбурди вожахо сирфан форсии точикист:

Имшаб аз кучаи хаёлам боз,
Сояи коматат чамон бигзашт.
Бенишон буд ишки мову ту,
Сояат низ ончунон бигзашт.

Лек бар решхои кухнаи дил
Намаке зад, ки сахт месузад,
Хонаамро чунон тагору кард,
Ки хама рахту тахт месузад...

Дар авохири солхои 60 карни бистум «Шеъри ангур»-и Нодирпур дар махофили адабии Точикистон маъруфияти зиёде касб кард ва Лоик мутаасир аз он шеър дар хамон колаб «Газали богбони пир»-ро месарояд, ки бо диди фалсафи ва ташбеху истиъороти бикри худ дар шеъри точики падидаи наве буд. Аз чумла ин порча:

Ба чуйе об кушодам,
Ва ё зи чуяи чини чабинам об омад,
Ки хар нихол кад афрохту ба тоб омад.
Маро ба пойи дарахте чу зонуи хохар,
Ба дида хоб омад...

Дар такмили хунари шоъири ва эчоди ашъори рангини Лоик, Нодирпур чун тасвиргаре бузург бетаъсир набудааст ва у хатто аз таъбирхои чудогонаи шоъир илхом гирифтааст.

Ба таври мисол, Лоик чунон зери таъсири шеъри «Ниёз»-и Нодирпур карор гирифта, ки аз мисраъи «Дар огуши ту мемирам» татаббуъ карда, шеъри зерро бо бардоште мугойир бо дарунмояи шеъри Нодирпур эчод кардааст

Ту эй гахвораву тобути ишки ман!
Дар огуши ту гарчи зиндагиам нест,
Дар огуши ту мехохам бимирам,
Дар огуше, ки холи аз ман асту пур зи армонхо,
Дар огуше, ки холи аз ман асту пур зи хирмонхо,
Дар огуше, ки атри шеъри тар дорад,
Дар огуше, ки дидори сахар дорад...

Илхомпазирии Лоик аз дигар шоъирони маъруфи карни бистуми Эрон дар марохили мухталифи фаъолияти шоъирияш якнавохт набудааст.

Лоик дар эчоди силсилашеърхои «Модарнома»-аш аз Эрач Мирзо, дар сурудани газал аз Рахии Мухаййари, Шахриёр, Симин, Ахавони Солис ва амсоли эшон халлокона асар бардоштааст, ки баррасии он аз мачоли ин мухтасар хорич аст.

Танхо метавон ба таври намуна ба он ишора кард, ки хангоми мутолеъаи шеъри «Гиряи Кова бар марги хафдах писараш», ки Лоик навиштааст, газали маъруфи Ахавони Солис бо матлаъи «Хамин аз гам на танхо чашми хунполои ман гиряд» дар зехни хонанда мутавотир мешавад

گلرخسار صفی‌اوا
ساعت ۱:۱۳ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۳٠ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:
گلرخسار صفی‌اوا

گُلرُخسار صَفی‌اِوا (به فارسی تاجیکی: Гулрухсор Сафиева) (زادهٔ ۱۹۴۷ م. در روستای یخچ تاجیکستان) از شاعران پارسی‌گوی تاجیکستان است. به وی لقب مادر ملت تاجیک داده‌اند.

او نخستین شعر خود را در دوازده‌سالگی سرود و در سن پانزده‌سالگی آن را منتشر کرد. پس از آن چندین مجموعه شعر از او منتشر شده‌است.

خانوادهٔ او از خانواده‌های فرهنگی به شمار می‌آمدند و ازاین‌رو گلرخسار نیز علاقهٔ بسیار به تحصیل داشت و به همین دلیل در پنج‌سالگی به‌همراه خواهر هفت‌ساله‌اش به کلاس اول ابتدایی دبستان روستایی رفت و به گفتهٔ خودش، اولین ورق‌نوشته‌هایش دیوار خانهٔ پدری و قلمش زغال کورهٔ آشپزی مادرش بود. پس از به پایان بردن دورهٔ ابتدایی، مقاطع راهنمایی و دبیرستان را نیز در مدرسهٔ شبانه‌روزی ناحیهٔ «کامسامُل‌آباد» (نورآباد کنونی) به اتمام رساند و بعد از آن بود که وارد دانشگاه ملّی تاجیکستان شد و پس از پنج سال رشتهٔ زبان و ادبیات را به پایان رساند.

نخستین شعر گلرخسار با عنوان «خانهٔ پدر» در روزنامه‌ای محلی چاپ شد و از آن زمان بیش از پنجاه اثر از وی در زمینه‌های شعر، رمان و پژوهش منتشر شده‌است.

آثار

بنفشه (۱۹۷۰ م.)
خانهٔ پدر (۱۹۷۳)
بنیاد دل (۱۹۷۷)
گهوارهٔ سبز (۱۹۸۰)
آتش سغد (۱۹۸۱) (منتشرشده به خط فارسی)
روح عریان یا هفت سرودهٔ ناگفتهٔ رابعه (۱۹۸۳)
ماتم سفید (۱۹۸۳)
تخت سنگین (۱۹۸۹ م.)

از جملهٔ دیگر آثار وی که در ایران نیز به چاپ رسیده می‌توان به این کتاب‌ها اشاره کرد: گلچین اشعار، زادروز درد، اشک طوفان، روایت‌های ناگفته، تنهاتر از تنهایی، سَکَرات.
 

ای بخارا دیر زی
ساعت ۱:٠۸ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۳٠ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

ای بخارا دیر زی

نود و دو سال پیش در همین روزها صدها نماینده از سرزمین‌های خاورزمین در شهر باکو زیر یک سقف گرد هم آمدند و "نخستین کنگرۀ مردمان شرق" را برپا کردند، تا زمینۀ رهایی از استبداد "امپریالیسم" را بچینند. در رأس این همایش بلشویک‌های روس قرار داشتند که سه سال پیش از آن با وعدۀ درهم شکستن امپریالیسم در پتروگراد روی کار آمده بودند.

در روزهای برگزاری این همایش، ارتش سرخ پشت دروازه‌های امارت بخارا قرار داشت. تعرض بلشویک‌ها به امارت بخارا در سال ۱۹۱۸ به ناکامی انجامیده بود. اما این بار میخائیل فرونزه، سرلشکر رومانیایی‌تبار روس، جنگنده‌های عظیمی به همراه داشت و مطمئن بود که نیروهای پراکنده و نامجهز امیر عالم‌خان منغیت ضربه‌های مهلک بلشویک‌ها را تاب نخواهند آورد. بمب‌افکن‌های ارتش سرخ پایتخت امارت را طی چهار شنابه‌روز به ویرانی کشاندند. جلال اکرامی، نویسندۀ تاجیک که در آن روزها در حومۀ شهر زندگی می‌کرد، سال‌ها بعد دود غلیظی را به یاد آورد که فضای شهر و پیرامون آن را فرا گرفته بود.

سید عالم‌خان، واپسین امیر بخارا، یک کف خاک شهرش را در صندوقچه‌ای به یادگار گرفت و با شماری از ندیمان و نیروهایش به روستای دوشنبه در شرق امارت فرار کرد و چون بلشویک‌ها به دوشنبه هم نزدیک شدند، قلمرو امارت ازدست‌رفته‌اش را ترک کرد و به افغانستان پناه برد. عالم‌خان تا پایان عمر امید بازگشت به تخت و تاجش را از دست نداد و از میزبانش امان‌الله‌خان، فرمانروای افغانستان، خاطری آزرده داشت که دین اخوت اسلامی به جای نیاورد و زمینۀ بازگشت را برای او فراهم نکرد. وی در سال ۱۹۴۴ در حالی که از سلامت روان و دو چشم بینا محروم مانده و از سقوط اتحاد شوروی به دست آلمان نازی نومید شده بود، در حوالی کابل درگذشت و در مزار شهدای صالحین خاک شد. هواداران مسلح امیر تا دهۀ ۱۹۳۰ پیوسته تلاش می‌کردند با حمله‌های پراکنده از خاک افغانستان به امارت پیشین رخنه کنند و امیر را بازپس بر تختش بنشانند که میسر نشد.

سید میر محمد عالم‌خان هشتمین و آخرین امیر دودمان مغولی منغیت بود که با فروپاشی امپراتوری نادرشاه افشار در سدۀ ۱۸ زمام امور را در ورارود به دست گرفته بودند و شاهد زوال تدریجی بخارا، به عنوان کانون فرهنگ و تمدن منطقه بودند. البته، تا پایان عمر امارت روی سکه‌ها و نشان‌های دولتی، "بخارای شریف" به عنوان "باغچۀ عالم" و "مرکز اسلام" معرفی می‌شد. به گفتۀ کمال‌الدین عبدالله‌یف، تاریخدان تاجیک، شهر بخارا قبل از سقوط امارت، حدود ۴۰۰ مدرسه و مسجد و ۸۰۰ مدرس و ۳۴ هزار محصل داشت. اما بیشتر آثار آن، قبل از سدۀ ۱۸ میلادی ساخته شده بود و در سدۀ ۲۰ بخارا به یک پارۀ واپس‌مانده در حواشی امپراتوری روسیه تبدیل شده بود. شکست در برابر روسیه در سال ۱۸۶۸ امیر بخارا را در مقام تیولدار "آق‌پادشاه" یا تزار قرار داده بود.

با سقوط بخارا نقشۀ قومی و سیاسی منطقه به‌کلی دگرگون شد. "جمهوری شوروی خلق بخارا" که در پی حملۀ ارتش روسیه تأسیس شد، در سال ۱۹۲۴ میان جمهوری‌های نوپا و نونام ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان بخش شد و از بخارا دیگر چیزی نماند، جز یک شهر ویرانه که دیگر هرگز ندرخشید، گو این که به فراموش‌خانۀ تاریخ افتاده‌است. زبان فارسی که زبان رسمی امارت بود، از کرسی افتاد و ازبکی به جای آن نشست. مدارس فارسی تعطیل شدند و فارسی‌زبانان در شناس‌نامه‌هایشان "ازبک" شدند یا به بخارای شرقی کوچ بستند که اکنون "تاجیکستان" نام داشت یا از بهر مقام و منزلت "صاحب‌خانه" بودن گذشتند و رنج و عذاب "تاجیک بودن" را به جان خریدند.

حکومت کمونیستی بسیاری از روشنفکران بخارایی را به تاجیکستان فرستاد تا مرکز فرهنگی تاجیک‌ها را از بخارا و سمرقند به روستای دوشنبه منتقل کند که قرار بود از آن شهری بسازند. یکی از آنان "محمدجان شکوری"، فرزند "صدر ضیا" قاضی‌القضات امارت بخارا بود . آکادمیسین شکوری در کتاب "فتنۀ انقلاب در بخارا" که دو سال پیش منتشر شد، با استناد به داده‌های تاریخی و دانسته‌های خود می‌گوید که آنچه روز ۲ سپتامبر ۱۹۲۰ در بخارا اتفاق افتاد، انقلاب نبود، بلکه تعرض روسیه همراه با بلوای بلشویک‌های پان‌ترکیست یا پان‌ازبکیست بود که کمر فرهنگ ایرانی منطقه را شکست.

به گفتۀ آقای شکوری، وقتی که سردمداران حکومت شوروی در پتروگراد و مسکو روی نقشه امارت بخارا را تکه پاره می‌کردند، معتقد بودند که تنها ملت‌های بزرگ ساکن این سرزمین ازبک‌‌ها و ترکمن‌ها هستند. و تنها با پافشاری کمونیست‌های تاجیکی چون عبدالقادر محی‌الدینف، شیرین‌شاه شاه‌تیمور، عبدالرحیم حاجی‌بایف و عباس علی‌یف بود که استالین کوهستان بخارای شرقی را به تاجیک‌ها اختصاص داد؛ نخست (۱۹۲۴) در ترکیب جمهوری ازبکستان و سپس (۱۹۲۹) به عنوان یک جمهوری تمام‌عیار شوروی.

اکنون بخارا با ۲۶۵ هزار جمعیت، پنجمین شهر بزرگ ازبکستان و مرکز ولایت بخاراست و بیشتر باشندگان این شهر همچنان تاجیکند. زبان فارسی محصور به خانه‌هاست و آموزش و پرورش عمدتاً به زبان ازبکی است. در زمان "پرسترویکا"ی گرباچف بسیاری از مدارس بخارا به زبان مادری مردم بومی این شهر (فارسی تاجیکی) برگشته بودند، اما با فروپاشی اتحاد شوروی روند ازبک‌سازی از سر گرفته شد و تماس‌های فرهنگی و اقتصادی میان این شهر با تاجیکستان به حد اقل تقلیل یافت.

اکنون که مردمان این دیار تاریخ را باز می‌نویسند، امیدواری نمایندگان همایش مردمان شرق در باکو را نوعی ساده‌لوحی تعبیر می‌کنند و انقلاب‌هایی را که نود سال پیش آسیای میانه را درنوردید، کودتا، بلوا و آشوب توصیف می‌کنند.


آسیای میانه چگونه ازایران جداشد؟
ساعت ۱٢:٥٥ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۳٠ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:
آسیای میانه چگونه ازایران جداشد؟

برای بسیاری از ایرانیان قراردادهای گلستان وترکمنچای که باعث جداشدن سرزمین های غرب دریای خزرشامل آذربایجان وارمنستان وگرجستان و چچن و...شد، نامی آشناست اما عده کمتری می دانند سرزمین پهناوری در شرق دریای خزر شامل ترکمنستان و ازبکستان و قزاقستان و...چگونه و چه وقت از مام میهن جداشده است.پیمان ننگین آخال سرنوشت این قسمت از شمال شرق ایران را رقم زد.پیمان آخال یا پیمان آخال تکه، یکی دیگر از قراردادهای ننگین ایران به شمار میرود که از سوی استعمار روس بر ایران بزرگ تحمیل شد . این قرارداد میان امپراتوری روسیه و ایران قاجار در ۲۱ سپتامبر ۱۸۸۱ )۱۲۹۹ه.ق/۱۲۶۰( بسته شد که هدف آن برای تعیین مرزهای دو کشور در مناطق ترکمن نشین شرق دریای خزر محسوب میشد. این پیمان به اشغال سرزمین خوارزم که زادگاه مشاهیر بزرگ ایران منجمله ابوریحان بیرونی و پادشاهان سلسله خوارزمشاهیان بود به دست روسیه تزاری رسمیت بخشید. پس از شکست ۱۸۶۰ ایران قاجاری و نیز با گسترش حضور استعمار بریتانیا در مصر، در سالهای ۱۸۷۳ تا ۱۸۸۱، امپراتوری روسیه اشغال کامل خاک ایران در بخش شمالی فلات ایران را در پیش گرفت. نیروهای فرماندهان میخائیل اسکوبلف، ایوان لازارف و کنستانتین کافمن، به چنین کام یابی دست یافتند. ناصرالدین شاه قاجار بی خیال ازموضوع، تنها وزیر خارجه اش میرزا سعید خان معتمن الملک را به دیدار ایوان زینوویف فرستاد تا پیمانی را در تهران امضاء کنند. با سرنهادن به این پیمان، ایران از ادعا درباره خاک خود در سرتاسر آسیای میانه و ترکمنستان و فرارود چشم پوشی کرد و رود اترک را به عنوان مرز نوین، از قاجار به ارث برد. زان پس سمرقند و بخارا ، مرو ، سرخس، عشق آباد و دورادور آنها زیر فرمان الکساندر کومارف در آمد. امروزه خوارزم بخشی از کشوری تازه ایجاد شده به نام ازبکستان می باشد که مردم جنوب آن همگی از اقوام ایرانی تاجیک می باشند و از دیدگاه نژادی با مردمان ازبک هیچ همخوانی ندارند.

دانشنامه‌ی فارسی دری ازبکستان
ساعت ٥:٠٦ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٢۸ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

دانشنامه‌ی فارسی دری ازبکستان

روشنا سراج

برای نخستین‌بار کتاب کم‌نظیری که ویژه‌ی زبان و ادبیات فارسی قرن ۲۰ و کنونی ازبکستان است منتشر شده و در حوضه‌های علمی، ادبی و فرهنگی در ازبکستان که مهد زبان و ادبیات فارسی به شمار ‌می‌رود، دچار استقبال گرم شده است. آین کتاب ضخیم که "دانشنامه‌ی زبان و ادبیات فارسی ازبکستان در قرن ۲۰ تا کنون" نام دارد، به زبان فارسی در تهران به تعداد هزار دانه چاپ شده و همانا اهل علم و ادب ازبکستان آن را به نام‌های دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان، تذکره‌ی کم نظیر و نمونه‌ی ثانی توصیف کردند.

دانشنامه صد‌ها شاعر، نویسنده، خبرنگار، درام‌نویس، خوشنویس، خاورشناس و به صورت کلی اهل قلم تاجیکان ازبکستان را در ۱۲۰ سال آخر معرفی ‌می‌کند. ولی این کتاب فقط با معرفی چهره‌های ادبی و فرهنگی قرن ۲۰ از صدر ضیاء و صدرالدین عینی و فترت و پیرو... گرفته تا شاعران امروزی مثل حیات و پیمان و شاهد و پریسا و شهزاده و آذرمهر و... محدود نشده و با معرفی هر چیزی که به زبان و ادبیات فارسی- تاجیکی طی بیش از یک سده‌ی ازبکستان ارتباط ‌می‌گیرد، در واقع از یک تذکره به دانشنامه تبدیل شده است. زیرا در این دانشنامه کتاب‌ها، روزنامه‌ها، مجله‌ها، فصلنامه‌ها، نشریه‌ها، برنامه‌های رادیو- تلویزیون، انتشارات، دانشکده و دانشگاه، مراکز فرهنگی، سروده‌های مراسم سنتی، حوزه‌های ادبی و... خلاصه هر رسانه، نهاد، سازمان یا موسسه‌ای که طی بیشتر از یک قرن، به زبان و ادبیات فارسی- تاجیکی در ازبکستان مربوط بوده و ‌می‌باشد، معرفی شده است.

جعفر محمد از تاشکند که یکی از تهیه‌کننده‌گان این کتاب است، ‌می‌گوید که با چاپ دانشنامه‌ی فارسی، ازبکستان که خواستگاه اصلی زبان و ادبیات فارسی‌ست، مجدداً به عنوان یک حوزه‌ی فارسی زبان و چهارمین کشور پس از ایران، تاجیکستان و افغانستان معرفی شده است.

سه تن از مردان فرهنگ فارسی: دکتر عباسعلی وفایی، رایزن فرهنگی سابق ایران در ازبکستان و حالا رییس مرکز گسترش زبان و ادبیات فارسی در ایران و پرفسور اصل الدین قمرزاده، استاد دانشگاه سمرقند و جعفر محمد، محقق و شاعر تاجیک در تاشکند از تنظیم‌کنندگان اصلی دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان اند.

جعفر محمد ‌می‌گوید که تا چند دهه‌ی قبل، حوزه ‌های ادبی سمرقند و بخارا در ازبکستان از پیشگام‌ترین حوزه ‌های ادبیات فارسی بوده‌اند اما حالا هرچند سمرقند این پیش‌صفی را از دست نداده امّا ادبیات فارسی در بخارا خیلی کمرنگ شده است. در ازبکستان ادبیات فارسی در چند دهه اخیر به صورت عمده در ۵ حوضه‌ی سمرقند، سرخان دریا، فرغانه- سوخ، تاشکند و بخارا پا برجا بوده و به ویژه محیط اداب پارسی در سمرقند و ترمذ (سرخان دریا) سازگار ارزیابی ‌می‌شود.

معروف آته خان‌زاده، محقق و خبرنگار روزنامه‌ی "آواز تاجیک" در تاشکند که نخستین بررسی مختصر در مورد دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان را انجام داده است، بر نقش بزرگ این کتاب در بخش معرفی توانایی‌های نهفته‌ی شعر تاجیکان ازبکستان به جهان گسترده زبان فارسی تاکید ‌می‌کند. وی به طور نمونه، از ایرکن مقیمف، متخلص به شاهد نام ‌می‌برد که در یک روستای کوهستانی دور دست در جنوب ازبکستان زندگی می‌کند. او شاعریست جوان ولی شوریده و عارف و به سبک مولوی شعر ‌می‌گوید و در این اواخر در محافل مولوی‌خوانی تاشکند و ترمذ شوری برپا کرده است.

همچنین، بسیاری از ادیبان جوان تاجیک بعد از معرفی اسمشان در دانشنامه، ابراز دلگرمی دوباره به آفرینش به زبان مادری‌شان ‌می‌کنند. در ازبکستان در اثر سیاست‌های قومی یک قرن اخیر فضا برای زبان و ادب فارسی تا اندازه‌ای تنگ شد که زبان اصلی سمرقند و بخارا از خاستگاهش عملًا رانده شد و بخش اعظمی از اهل ادب، از استاد عینی گرفته تا ظفر صوفی فرغانی، شاعر امروزی تاجیک به تاجیکستان نقل مکان کردند. بنابر این در دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان همه‌ی شاعران و نویسنده‌گانی که زبان مادری‌شان فارسی‌ست و در قلمرو ازبکستان در قرن ۲۰ به دنیا آمده‌اند، ولی بعدا به سبب معلوم در کشورهای دیگری به ویژه در تاجیکستان ماندگار شدند، نیز معرفی شده‌اند.

نرگس شاهعلی خاورشناس جوان ‌می‌گوید که وی با انجام یک تحقیق در باره‌ی سهراب سپهری، شاعر بزرگ ایران و ترجمه‌ی اشعار این سخنور توانا از فارسی به ازبکی، برای اولین‌بار در ازبکستان، سپهری را رونما کرد و به این دلیل نام وی هم در دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان به عنوان یک خاورشناس آمده است. در همین حال نرگس شاهعلی اظهار شگفتی ‌می‌کند که اسم خاورشناسان بزرگ ازبک، مانند آکادیمسین شاه اسلام شاه محمدف که چند دهه‌ی پیش جایزه‌ی بین المللی فردوسی ایران را دریافت کرده و دکتر سوییمه غنی یوه که تحقیقات زیادی را در ادبیات فارسی انجام داده، در دانشنامه نیآمده است. در پاسخ این پرسش تهیه کننده‌گان دانشنامه ‌می‌گویند که در بیشترین مورد افرادی معرفی شده‌اند که زبان مادری‌شان فارسی‌ست.

بسیاری از جوانان و دانشجویان تاجیک ازبکستان بر ضرورت چاپ دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان به فارسی سیریلیک، یعنی تاجیکی تاکید ‌می‌کنند. تهیه کنند‌گان در پاسخ این پرسش ‌می‌گویند که در این راستا اجازه‌ی مقامات ذیربط ازبکستان را دریافت کرده‌اند و کتاب آماده‌ی چاپ است ولی به دلیل کمبود هزینه، چاپ دانشنامه در تاشکند به تاخیر افتاده است.

گفته ‌می‌شود که در چاپ تاجیکی دانشنامه‌ی فارسی ازبکستان چندین چهره دیگر که در چاپ تهران به دلایلی از چاپ افتاده‌اند، نیز معرفی خواهند شد.


Садои тозае дар шеъри Самарканд صدایی تازه در شعر سمرقند
ساعت ٤:٤۱ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٢۸ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

Садои тозае дар шеъри Самарканд
 
Шахзода Назарзода
пажухишгари точик дар Ландан

Дилшоди Фарходзод аз шоъирони чавони самаркандист, ки дар байни чанд тан шоъири чавони дигари Cамарканд
бо сабк ва оханги хосси хеш шинохта шудааст

Хамчунин Дилшод танхо шоъири чавонест, ки солхои 1992-1993, дар солхои аввали донишчуии худ, аз чониби маркази фарханги точик дар Самарканд бо чоизаи хукуки мохона барои мухаммаси худ бар газали Хофиз «Рузи васли дустдорон ёд бод» такдир шудааст.


Ин мухаммаси шоъир солхои баъд бо каме дасткории дубора дар рузномахои точикии махалли нашр шуд, ки то кунун алокамандони зиёде пайдо кардааст.

Рузхои навбахорон ёд бод
Сайри богу лолазорон ёд бод
Сухбати чонбахши ёрон ёд бод
Рузи васли дустдорон ёд бод'
'!Ёд бод, он рузгорон, ёд бод

Ёдам ояд дустони шоди ман
Дуст хасту хонаи ободи ман
Мехри онхо чашмаи эчоди ман
Гарчи ёрон фориганд аз ёди ман'
'!Аз ман эшонро хазорон ёд бод

Аз фироки дустон овораам
Чон ба каф истодаам-дилпораам
Гамгусорон хал кунанд ин чораам
Ман, ки дар тадбири гам бечораам'
'!Чораи он гамгусорон ёд бод

Рафта онхо, хотирам ошуфта монд
Бахти бедорам баногах хуфта монд
:Дурри зеринро валекин суфта монд
Рози Хофиз баъд аз ин ногуфта монд'
'!Эй дарег, аз роздорон ёд бод

«Шабхои маховез дар Зарафшон»

«Шабхои маховез» унвони дафтари нахусти ашъори Дилшоди Фарходзод аст, ки чанде кабл дар Самарканд ба табъ расидааст.

Ин китобро интишороти давлатии «Зарафшон», ки танхо чопхонаи расмиии дорои мучаввизи нашри китобхои точики дар Самарканд аст, мунташир кардааст

«Шабхои маховез» имсол дуввумин китоб ба забони точикист, ки дар Самарканд ба табъ расида ва шакли он чайбии кучак, шакли маъмулии китоби шеър дар Самарканд аст.

Аз лихози ороиш ва интихоби аксхо ин китоб дорои сабку саликаи тоза аст, ки бо як нигох хонандаро ба тозаги умедвор месозад.

Руи чилди ин китоб тасвири наккошишудаи дастони занеро мебинем, ки ба ду самти китоб боз шудаанд, ки метавонад ду маъно дошта бошад.

Яке ин ки шоъир дасти дуъо барафрошта ва дар холи ибодат ё шикоят аст ва дигар ин ки дасти шоъирест аз фаросуи абрхои тира баланд шуда, то аз вучуди хеш чахониёнро огох кунад. Хар ду таъбир дол бар ин аст, ки нависандаи ин китоб Дилшоди Фарходзод аз торихи пуршебу фарози шеър дар зодгохи хеш - Самарканд ноогох нест.

Шоъир, зан ва чомеъа

Дилшод танхо шоъири чавон дар Самарканд нест, ки ру ба газал ниходааст. Аммо уро метавон муваффактарин шоъири чавони самарканди донист, ки газали сурудааш равону сахл аст.

Дилшод садои нарму нозуке дорад ва дар базму махофили дустона охангхое аз Шашмакомро мехонад, ки мавриди истикболу тахсин карор мегирад.

Ин шоъири чавон, чи дар ашъор ва чи дар зиндагонии шахсии худ омезае табиъи ва дилнишин аз мудерн будан ва суннатгароист, ки гохе хонанда уро шабехи шоъири клоссики хинд Зебуниссо тасаввур мекунад ва гохе шабехи Фуругу гохе низ шабехи Фарзона ва Гулрухсор мебинад.

Аммо дар хамаи ин шабохатхо решаи занона будани шеъри у хобидааст ва такдири талхи як зани шарки дар чомеъаи суннати ва падарсолор.

Дардномаи як зани шарки

Бештари шеърхои Дилшод махзун ва гуёи зиндагони ва сарнавишти носозгори уянд, зане аз чомеъаи мардсолори шарки, ки дар мукобили суннатхои он эхсоси нотавони мекунад.

Дардо, зи кисмато
бо ман-заъифае
- андар камоли яъс
на марди мекуни.
(«Рози замонахо»)

:Ва «Дар пои сахрахо» мегуяд
Ман офаридагор мардина мебинам
Чун офаридахош дархури зан наяст

Аз шеъри Дилшод садои рухи зани шикастхурда ва ноумед аз издивоч шунида мешавад:

Дар холати тилои никохам маро шикаст
Ангушти худнамоии ман аз сароб раст

Хамчунин дар шеъри «Донатути хоми тобистони ишк» хитоб ба худ мегуяд:
Эй зан, ба ашкхо бар гардани хаёл
Шаддагухари ёдхоро соз мекуни
Ангуштарии бахти ту тилоиву халост
Махзуниву бо ёр аммо ноз мекуни

Ба ёди поки падари некном

Шоъири чавон китоби нахусти худро ба падари шодравони хеш бахшидааст, ки дар синни 45-солаги бар асари ибтило ба саратони хун дунёро тарк гуфта ва хасрати зиёд бар дили фарзондони худ гузоштааст.

Дилшод дафтари шеъри худро бо ин мисраъхо огоз мекунад, ки китъае аз шеъри «Таъзим» аст, ки дар марсияи падари чавонмарги хеш навиштааст:

...Ман гарм мерасам
бо панчаи хаёл
бар шонахои ту
З-ин пас ки мекашад
бори гамони ман
чуз шонахои ту?!
То субх чашми ту, дардо, ситора чуст
Хуршед чун расид, у дасти дил шуст
!Ситораи сахар
Таъзим хазор бора бар чисми муътабар
Бар чони покгухар
!Таъзим ба ту падар

Шоъир дар китоби кучаки худ, ки дар 54 сафха мухтасар шудааст, ба чанд намуна аз наккошихои падари мархуми хеш низ ба унвони ибрози алокамандии бисёри худ ва пайванди худ бо рухи у чой додааст.

Инхо портрехои шоъири узбак Увайси, симои хаёлии Спитамен - кахрамони халки точик, Пури Сино ва шоъири рус Пушкин аст. Портрехо аз мехр ва таваччухи хосси падари шоир ба хунар ва илму фарханг хикоят мекунад ва аз суи дигар дол бар ин аст, ки шоъир дар хонаводае бо фазои мамлу аз хунар бузург шудааст.

Дар марсияе, ки шоъир аз богбонии падар ёд мекунад, хонанда ибороти шоъирона ва зариферо дармеёбад, ки баёнгари эхсоси пурормони фарзанд ба падар аст.

Аз ин хама аташ бо оби зистан
!Уро ба навозиш мешинохт хар нихол

Ва боз дар хамин шеър дакоики охири хаёти падарро, ки мехоста харфи вопасини худро ба забон биёварад, тасвир мекунад :

Харчанд метапид
,харчанд наъра зад
.Танхо худаш шунид

Дар шеъри «Кулбаи яъкуби» аз сугвории худ бисёр шоъирона ва дарднок мегуяд:

Ин руймоли сафеди мотамгонии ман
.Соябонест бар дидаи боронии ман

Гуле дар биёбон

Дилшод зодаи Тайлок - махалле дар наздики Самарканд аст, ки соли 1975 ба дунё омада ва тахсили худро дар Донишгохи Давлатии Самарканд дар риштаи забон ва адабиёти точик идома додааст

Дар холи хозир рисолаи номзадии худро дар мавзуъи шеъри нав ва Гулрухсор - шоъири маъруфи Точикистони тахия мекунад

Дилшод бо вучуди издивочи номуваффаке, ки дошт ва бо ду писари хурдсоли хеш ва модари бемораш ба сар мебарад, бо табиъати ором ва дили орзупарвараш бар дили бисёре аз равшанфикрони самарканди нишастааст
Дар Самарканд уро ба унвони шоъири чавон ва умедбахш мешиносанд. Дилшоди Фарходзод худ дар шеъри «Эй ба ру оинадори ман» икрор мекунад, ки чуз шеър чизе дигар дар бисоти андешахояш нест:

Сирри гамбуи либоси худ
.Аз бисотат чустучу кардам
Эй варак, рушан зи кулли ом
.Бо ту танхо гуфтугу кардам

,Чурми ман руят сиях карда
.Бас ту махзуни зи ахволам
Он алифи дафтари айём
!Кош медонист аз холам

,Сози ишк аз дил фигон дорад
Ман чи лофам боз аз ин дард.
,Ман фиребе хохам аз такдир
!Кош дасти ишк рангам кард

Дигар аз азми вафои ман
.Дасти занчир дар гулуи пост
,Захри нокомист бар чонам
?Ё магар имдоди у бар мост

,Эй ба ру оинадори ман
.Бори ишки ман бар душат
,Мерави косиди хушсавго
?Ман чи сон созам фаромушат

Шеъри нафосату назокат

Дар сахфаи аввали ин китоб накди кутох ва дакики Садри Саъдиев - пруфессур ва устоди Донишгохи Давлатии Самаркандро мебинем, ки бо унвони «Шеъри нафосату назокат» ашъори Дилшоди Фарходзодро арзёби кардааст.

Садри Саъдиев навиштааст: «Ашъори Дилшод олами зебоию нафосат, андешаву хаёлоти рангини шоъирона аст.
Хини мутолеъаи ашъори шоъир аз онхо сарсари гузашта наметавонем, зеро дар хар шеър, хатто кариб дар хар сатри у бинобар нозуки ва дакикии андешахои шоъирона, ифодаи эхсосот ва образхои худ аз хонанда низ таъаммук ва андешаро талаб менамояд.»

Устод Саъдиев дар пахлуи таъкид бар вучуди баъзе навокис дар шеъри Дилшода ба у дуъои хайр дода ва орзуи муваффакияти бештар дар эчоди шеър кардааст

 

صدایی تازه در شعر سمرقند


شهزاده نظرزاده
پژوهشگر ادبیات تاجیک

دلشاد فرهاد زاد از شاعران جوان سمرقندی ست که در بین چند تن شاعران جوان دیگر سمرقند با سبک خاص خویش شناخته شده است.

همچنین دلشاد تنها شاعر جوانی ست که سال های 1992-1993 در سال های اول دانشجویی خود از جانب مرکز فرهنگی تاجیکان در سمرقند با جایزه حقوق ماهانه برای مخمس خود بر غزل خافظ "روز وصل دوستداران یاد باد" تقدیر شده است.

این مخمس شاعر سال های بعد با کمی دستکاری دوباره در روزنامه های تاجیکی محلی نشر شد و علاقه مندان زیادی پیدا کرده است.

روزهای نوبهاران یاد باد
سیر باغ و لاله زاران یاد باد
صحبت جانبخش یاران یاد باد
"روز وصل دوستداران یاد
یاد باد آن روزگاران یاد باد!"

یادم آید دوستان شاد من
دوست هست و خانه ی آباد من
مهر آنها چشمه ی ایجاد من
"گرچه یاران فارغند از حال من
از من ایشان را هزاران یاد باد!"

از فراق دوستان آواره ام
جان به کف استاده ام- دلپاره ام
غمگساران حل کنند این چاره ام
"من که در تدبیر غم پیچاره ام
چاره ی آن غمگساران یاد باد!"

رفته آنها، خاطرم آشفته ماند
بخت بیدارم بناگه خفته ماند
دور زیرین ولکن سفته ماند:
"راز حافظ بعد از این ناگفته ماند
ای دریغ، از رازداران یاد باد!"

شبهای مهاویز در سمرقند

"شبهای مهاویز" عنوان دفتر نخست اشعار دلشاد فرهادزاد است که چندی قبل در سمرقند به طبع رسیده است.

این کتاب را انتشارات دولتی زرافشان که تنها چاپخانه دارای مجوز نشر کتاب های تاجیکی در سمرقند است، منتشر کرده است.

"شب های مهاویز" امسال دومین کتاب به زبان تاجیکی ست که در سمرقند به طبع رسیده و قطع آن جیبی کوچک است که قطع معمول کتاب شعر در سمرقند است.

از لحاظ آرایش و انتخاب عکسها این کتاب دارای سبک و سلیقه تازه ای ست که با یک نگاه خواننده را به تازگی خود آشنا و به تازگی های شعر نسل جوان سمرقند امیدوار می سازد.

روی جلد این کتاب تصویر نقاشی شده ی دستان زنی را می بینیم که به دو سمت کتاب باز شده اند. گویا این شاعر است که دست دعا بر افراشته و در حال عبادت یا شکایت است و یا اینکه دست شاعریست از فراسوی ابرها ی تیره بلند شده تا از وجود خویش جهانیان را آگاه کند.

شاعر، زن و جامعه

دلشاد تنها شاعر جوان در سمرقند نیست که روی به غزل نهاده است. اما اورا می توان موفقترین شاعر جوان سمرقندی دانست، که غزل سروده اش روان و سهل است.

دلشاد صدای نرم و نازکی دارد و در بزم و محافل دوستانه آهنگهایی از ششمقام را می خواند، که مورد استقبال و تحسین قرار می گیرد.

این شاعر جوان چه در اشعار و چه در زندگی شخصی خود آمیزه ای طبیعی و متعادل از مدرن بودن و سنتگرایی ست، که گاهی خواننده او را شبیه شاعر کلاسیک هند زیب النسا می بیند و گاه شبیه فروغ و گاه چون فرزانه و گلرخسار.

این شباهت ها نه به خاطر آن است که دلشاد تقلیدکننده این شاعران معروف باشد، بلکه از آن است که او از غم و درد و نگرانی ها و نا امیدی های خود به عنوان یک زن تنها حرف می زند و صدای او حزن آلود و گاه بسیار مصیبت زده به گوش می رسد.
دلشاد در عین حال بسیار زنانه شعر می گوید و این نیز او را با این شاعران که از دنیای زنانه حرف می زنند نزدیک می سازد.

درد نامه یک زن شرقی

بیشتر شعر های دلشاد محزون و گویای زندگانی و سرنوشت ناسازگار اویند، زنی از جامعه ی مردسالار شرقی، که در مقابیل سنتهای آن احساس ناتوانی می کند:

دردا، ز قسمتا
با من ضعیفه ای
اندر کمال یاس
نامردی می کنی - (از زمانه ها)

و "در پای صخره ها" می گوید:

من آفریدگار را مردینه می بینم
چون آفریده هاش درخور زن نی است

از شعر دلشاد صدای روح زن شکست خورده و نا امید از ازدواج شنیده می شود:

در حالت طلایی نکاحم مرا شکست
انگشت خودنمایی من از سراب رست

همچنین در شعر "دانه توت خام تابستان عشق" خطاب به خود می گوید:

ای زن، به اشک ها بر گردن خیال
شده گوهر یادها را ساز می کنی
انگشتری بخت تو طلایی و خلاست
محزونی و با یار اما ناز می کنی

به یاد پاک پدر نیکنام

شاعر جوان کتاب نخست خود را به پدر شاد روان خویش بخشیده است که در سن 45 سالگی بر اثر ابتلا به سرطان خون دنیا را ترک گفته و حسرت زیاد بر دل فرزندان خود گذاشته است.
دلشاد دفتر شعر خودرا با مرثیه پدر جوانمرگ خویش نوشته آغاز می کند:

...من گرم می رسم
با پنجه خیال
بر شانه های تو
زین پس که می کشد
بار غمان من
جز شانه های تو؟

شاعر در کتاب کوچک خود، که در 54 صفحه منتشر شده است، به چند نمونه از نقاشی های پدر مرحوم خویش را نیز به عنوان ابراز علاقه مندی بسیار خود و پیوند خود با روح او جای داده است.

این ها پرتره های شاعر ازبک اویسی، سیمای خیالی سپیتامین قهرمان خلق تاجیک، نقاشی از چهره پور سینا و نیز شاعر روس پوشکین است. پرتره ها از مهر و توجه خاص پدر شاعر به هنر و علم و فرهنگ حکایت می کند و از سوی دیگر دال بر این است، که شاعر در خانواده ای با فضای سرشار از هنر بزرگ شده است.

در مرثیه ای که شاعر از باغبانی پدر یاد می کند، خواننده عبارات شاعرانه و ظریفی را در می یابد که بیانگر احساس پر ارمان فرزند به پدر است: اورا به نوازش می شناخت هر نهال.

و باز در همین شعر دقایق آخر حیات پدر را که خواسته حرف واپسین خودرا به زبان بیاورد، تصویر می کند:

هرچند می تپید
هرچند نعره زد
تنها خودش شنید

در شعر "کلبه یعقوب" از سوگواریی خود بسیار شاعرانه و دردناک می گوید:

این رومال سفید ماتمگانی من
سایبانی ست بر دیده بارانی من

گلی در بیابان

دلشاد زاده تیلاق، محلی در سمرقند، است. سال 1975 به دنیا آمده و تحصیل خودرا در دانشگاه دولتی سمرقند در رشته زبان و ادبیات تاجیک ادامه داده است. او در حال حاضر رساله دکتری خود را در موضوع شعر نو و گلرخسار در باره شاعر معروف تاجیکستانی تهیه می کند.

دلشاد با وجود ازدواج ناموفقی که داشت و با دو پسر خردسال خویش و مادر بیمارش به سر می برد، با طبع ارام و دل آرزومندش بر دل بسیاری از روشنفکران سمرقندی نشسته است.
در سمرقند اورا به عنوان شاعر جوان و امیدبخش می شناسند. دلشاد فرهادزاد خود در شعر " ای به رو آینه دار من" اقرار می کند که جز شعر چیزی دیگر در بساط ندارد:
سر غمبوی لباس خود
از بساطت جستجو کردم
ای ورق روشن ز کلام
با تو تنها گفتگو کردم

جرم من رویت سیه کرده
بس تو محزونی ز احوالم
آن الف دفتر ایام
کاش می دانست از حالم!

ای به رو آینه دار من
بار عشق من بر دوشت
می روی قاصد خوش سوغا*
من چی سان سازم فراموشت؟

*سوغا به لهجه سمرقندی: سوغات

شعر نفاست و نزاکت

در صفحه اول این کتاب نقد کوتاه و دقیق صدری سعدیوف استاد دانشگاه دولتی سمرقند را می بنیم که با عنوان "شعر نفاست و نزاکت" اشعار دلشاد فرهادزاد را ارزیابی کرده است.

صدری سعدیوف در پهلوی تاکید بر وجود بعضی نواقص در شعر دلشاده – که خود ناشی از نواقص محافل ادبی و سخن فارسی در سمرقند امروز است- نوشته است: "شعر دلشاد عالم زیبایی و نفاست، اندیشه و خیالات رنگین شاعرانه است. حین مطالعه اشعار شاعر از آنها سرسری گذشته نمی توانیم، زیرا در هر شعر، حتا قریب در هر سطر او بنابر نازکی و دقیقی اندیشه های شاعرانه، افاده احساسات و آبرز(نماد/ نما) های خود از خواننده نیز تعمق و اندیشه را طلب می نماید."
 

استاد محمدجان شکوری بخارایی درگذشت
ساعت ۱٢:٠٦ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢٧ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

استاد محمدجان شکوری بخارایی درگذشت.

استاد محمدجان شکوری، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بامداد امروز در بیمارستان ابن‌سینا در شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان درگذشت. وی یکی از شخصیت‌های علمی، فرهنگی و ادبی تاجیکستان بود. فعالیت‌های ای

ن شخصیت ادبی در سال ۱۹۸۹ میلادی به رسمی شدن زبان فارسی در این کشور انجامید. وی در ایران به عنوان چهره ماندگار معرفی شده است._
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، این استاد زبان و ادب فارسی کشور تاجیکستان ساعت چهار صبح امروز یکشنبه 26 شهریور (16سپتامبر) در سن 87 سالگی درگذشت.

استاد شکوری در سال‌های اخیر از بیماری سرطان رنج می‌برد و در یک سال گذشته چندین بار با هماهنگی‌های انجام‌شده از طرف فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای پی‌گیری معالجات خود به ایران آمده بود.

شکوری در سال 1304 شمسی در شهر بخارا متولد شد. وی پسر شریف‌جان مخدوم صدر ضیا، قاضی امارت بخارا و از فضلای آن دوران بود. این استاد دانشگاه از حامیان تقویت زبان و ادب فارسی در تاجیکستان به شمار می‌رفت که خدمات ارزنده‌ای را در این حوزه ارایه کرد.

فعالیت‌های او در سال 1989 میلادی به رسمی شدن زبان فارسی در این کشور انجامید. وی دارای مدرک دکتری فیلولوژی بود و از سال 1375 به عضویت پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی درآمد.

از وی نزدیک به 50 کتاب در رشته‌های مختلف، از جمله زبان و ادبیات و تاریخ، فرهنگ و جامعه‌شناسی به جا مانده است. وی 6 سال پیش به‌عنوان چهره ماندگار در ایران برگزیده شد.
فقدان استاد بزرگوار و دانشمند تاجیک را به جامعه فرهنگی و ادبی فارسی‌زبان، بازماندگان و دوستداران او تسلیت گفته و برای وی از بارگاه باری تعالی طلب رحمت و مغفرت می نماییم.

پراکندگی زبانی در افغانستان Парокандегӣ збонӣ дар Афғонистон
ساعت ٥:۳٧ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۸ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

پراکندگی زبانی در افغانستان

   Парокандегӣ збонӣ дар Афғонистон  


اعطای جایزه رودکی به سفیر ایران در تاجیکستان
ساعت ٥:٠۱ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۸ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

Эътои ҷоизаи Рӯдакӣ ба сафири Эрон дар Тоҷикистон

Алӣ Асғари Шеърдӯст, сафири Эрон дар Тоҷикистон, ҷоизаи олии адабию фарҳангӣ ва меъмории давлати Тоҷикистон ба номи Устод Абуабдулло Рӯдакиро, дарёфт кард.

Ин ҷоиза субҳи панҷшанбеи 6 сент

ябр дар Кохи Миллати шаҳри Душанбе аз ҷониби Эмомалӣ Раҳмон, раиси ҷумҳурии Тоҷикистон, ба оқои Шеърдӯст эъто шудааст.

Ба гуфтаи Баҳриддин Мирзоев, ёвари сафири Эрон дар Тоҷикистон, Алӣ Асғари Шеърдӯст барои рисолаи "Чашмандози шеъри имрӯзи Тоҷикистон" ва тарғибу интишори адабиёти тоҷик дар Эрон ин ҷоизаи олиро ба даст овардааст.

Оқои Мирзоев таъкид кард, ки сафири Эрон дар Тоҷикистон нахустин табаъаи эронист, ки чунин ҷоизаи олии давлати Тоҷикистонро ба худ ихтисос медиҳад.

Зимнан, дар канори Алӣ Асғари Шеърдӯст нухбагону фарҳангиёни саршиноси тоҷик, аз ҷумла шоъирон Аҳмадҷони Раҳматзод ва Ҷӯра Ҳошимӣ, барои китобҳои ашъори худ имрӯз сазовори ин ҷоиза шудаанд.

Ҷӯра Ҳошимӣ аз шоъирони саршиноси адабиёти бачагонаи Тоҷикистон буда ва солиёни тӯлонӣ дар нашрияҳои вижаи бачагон дар даврони Шӯравӣ, чун "Машъал" ва "Пионери Тоҷикистон" фаъъолият карда ва маҷмӯъаи ашъори кӯдаконаи ӯ борҳо мунташир шудааст.

Дар миёни барандагони имрӯзи ҷоизаи Рӯдакӣ асомии Баҳодур Миралибеков, ҳунарпешаи теотри русии Маяковский, Файзалӣ Ҳасанов, сароянда ва Маҳмадраҳим Каримов, меъмори дарвозаҳои "Боғи Ирам"-и шаҳри Душанбе низ зикр шудааст.

Ҷоизаи давлатии Рӯдакӣ дар даврони Иттиҳоди Шӯравӣ дар Тоҷикистон таъсис шуда ва он ба унвони ҷоизаи мӯътабару арзишманд барои чопи осори нобу арзишманд ва ҳунари камназир ба шоъирону нависандагон ва аҳли ҳунар эъто мешуд.

اعطای جایزه رودکی به سفیر ایران در تاجیکستان

علی‌ اصغر شعردوست، سفیر ایران در تاجیکستان، جایزه عالی ادبی و فرهنگی و معماری دولت تاجیکستان به نام استاد ابوعبدالله رودکی را دریافت کرد.

این جایزه صبح پنج‌شنبه‌ ۶ سپتامبر در کاخ ملت شهر دوشنبه از جانب امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، به آقای شعردوست اعطا شده است.

به گفته بهر‌الدین میرزایف، یاور سفیر ایران در تاجیکستان، علی‌ اصغر شعردوست برای رساله "چشم‌انداز شعر امروز تاجیکستان" و ترغیب و انتشار ادبیات تاجیک در ایران این جایزه عالی را به دست آورده است.

آقای میرزایف تأکید کرد که سفیر ایران در تاجیکستان نخستین تبعه ایرانی است که چنین جایزه عالی دولت تاجیکستان را به خود اختصاص می‌دهد.

ضمناً، در کنار علی‌ اصغر شعردوست، نخبگان و فرهنگیان سرشناس تاجیک، از جمله شاعران احمدجان رحمت‌زاد و جوره هاشمی، برای کتابهای اشعار خود امروز سزاوار این جایزه شده‌اند.

جوره هاشمی از شاعران سرشناس ادبیات بچگانه تاجیکستان بوده و سالیان طولانی در نشریه‌های ویژه بچگان در دوران شوروی، چون "مشعل" و "پیئونر تاجیکستان" فعالیت کرده و مجموعه اشعار کودکانه او بارها منتشر شده است.

در میان برندگان جایزه رودکی امروز اسامی بهادر میرعلی بیک اف، هنرپیشه تئاتر روسی مایاکوفسکی، فیض‌علی حسن اف، آوازخوان و محمدرحیم کریم اف، معمار دروازه‌های "باغ ارم" شهر دوشنبه نیز ذکر شده است.

جایزه دولتی رودکی در دوران اتحاد شوروی در تاجیکستان تأسیس شده و آن به عنوان جایزه معتبر و ارزشمند برای چاپ آثار ناب و ارزشمند و هنر کم‌نظیر به شاعران و نویسندگان و اهل هنر اعطا می‌شد

مزار شریف زیبا Мазори Шарифи Зебо
ساعت ٤:٠٩ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۸ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

Мазори Шариф шаҳри бузург дар шимоли Афғонистон аст. Сокинонаш асосан тоҷикон мебошанд. Аҳолиаш зиёда аз 300000 нафар мебошанд.

مزار شریف شهری بزرگ در شمال افغانستان است. ساکنانش اساسا تاجیکان میباشند.اهالیش زیاده از 300000 نفر میباشد.


نگاهی به شعر معاصر فارسی ازبکستان
ساعت ۸:۳٢ ‎ق.ظ روز جمعه ۱٧ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

نگاهی به شعر معاصر فارسی ازبکستان

از سمرقند چو قند

بیان نقش شاعران و نویسندگان ماوراءالنهر در شکل دهی به زبان و ادبیات فارسی در درازنای تاریخ این زبان، در سال های پس از ورود اسلام به جهان ایرانی توضیح واضحات است, اما جدایی سرنوشت سیاسی این دو قوم پس از تشکیل سلسله صفویه در ایران و ازبکان شیبانی در ماوراءالنهر در قرن دهم هجری/ شانزدهم میلادی که در قرن بیستم همزمان با انقلاب اکتبر 1917 روسیه و پا گرفتن حصار آهنین کمونیست به گرداگرد این منطقه به اوج خود رسید، شاعران، نویسندگان و عالمان و محققان دو سوی جیحون را از یکدیگر بی خبر ساخت.
بر فرزندان رودکی در ماوراءالنهر در شهرهای باستانی سمرقند، بخارا،‌ترمذ، فرغانه و تاشکند در طول حاکمیت نزدیک به یک قرن سلطه سیاه کمونیست چه گذشت؟ آبا با شکسته شدن پیوند پوشالی کمونیست در این مناطق در سال 1991 دریچه ای رو به گذشته نیاکان این مردمان باز نشد؟ ما در این مجال اندک سعی خواهیم کرد چشم انداز نسبتاً روشنی از شعر معاصر فارسی قرن بیستم با تکیه بر وضعیت دو دهه اخیر در این مناطق ترسیم کنیم.
تحولات عظیم سیاسی ای که در طول قرن بیستم در منطقه ماوراءالنهر حادث شد، این منطقه را در سه مقطع حساس و سرنوشت ساز تاریخی قرار دارد که در نهایت با تعریف واحدهای جدید جغرافیایی درمنطقه، هویت های مشخص فرهنگی و اجتماعی تازه ای برای آن ایجاد کرد:
1- سال های 1900- 1924 م
2- سال های 1924- 1991م
3- سال های 1991-2000م
در مقطع تاریخی نخست (1900- 1924)، در سه واحد جغرافیایی و سیاسی فرمانداری نظامی ترکسان به مرکزیت بخارا زبان فارسی به عنوان زبان ادبی و در منطقه اخیر، یعنی بخارا و برخی از شهرهای بزرگ مناطق دیگر از جمله سمرقند و ترمذ و خجند، زبان مادری ساکنان آن بود/ در این سال ها، بخارا و سمرقند و خجند مرکز تحولات ادبی در حوزه فارسی زبانان و ماوراءالنهر بود. نخستین شاعران نوگرای ماوراءالنهر نیز در همین مناطق به خلق آثار خود پرداختند. فطرت بخارایی (مقت- 1937م)،عینی (ف 1954 م)، منظم(ف 1934م)، عجزی سمرقندی،(ف 1926)، اسیری خجندی (ف 1916)م و سید احمد وصلی (ف 1925) از آغازگران شعر معاصر فارسی در ماوراءالنهر بودند به ویژه در نقش فطرت در پیدایش شعر و نثر عصر بیداری ماوراءالنهرکه با تحول جدید محتوا و بن مایه های شعری از جمله وارد کردن مفــــهوم وطن، استقلال، آزادی، شیوه نوین تعلیم و تربیت همراه بــود، و نیــز اشعــــار انقلابی عینی در تهییج افکار عامه مردم، شایسته یاد کردی جداگانه است.
در مقطع تاریخی دوم که از 1924 تا 1991 به مدت 67 سال به طول انجامید پنج واحد جغرافیایی جدید قزاقستان, قرقیزستان, ترکمنستان,‌ازبکستان و تاجیکستان در این منطقه شکل گرفت که تقسیم بندی آن اساساً به مؤلفه های نژادی و زبانی و سیاسی تکیه داشت تا پیشینه تاریخی فرهنگی و ادبی آن.
در این سال ها هر چه از عمر جمهوری شوروی می گذشت از اهمیت زبان های بومی کاسته می شد و در مقابل, جایگاه زبان روسی در سیستم دولتی و فرهنگ خانواده ها مستحکم تر می شد, حتی برخی از تاجیک زبان ها و تمایندگان آنها که میراث دار اصلی زبان فارسی در منطقه بودند از اینکه بگویند«من افتخار دارم که تاجیک روس زبان هستم» ابایی نداشتند( خراسان است اینجا: 1996 ص 284)
در این سال ها زبان فارسی علاوه بر جمهوری تاجیکستان که از سال 1924 با نام تاجیکی به عنوان زبان ادبی و دولتی به حیات خود ادامه می داد, در سایر جمهوری‌ها
تقریباً به طور کامل از نظام دولتی خارج شد, جز در جمهوری ازبکستان که به دلیل قرار گرفتن شهرهای بخارا, سمرقند, ترمذ و فرغانه در آن که به شکل سنتی در طی هزاران سال از مراکز ادب فارسی بودند, در بین تاجیک زبان این مناطق به صورت محدود در نظام تعلیم و تربیت و خانواده باقی ماند و با این تذکر که بسیاری از شخصیت های فرهنگی, نویسندگان و شاعران این مناطق در این سال ها به جمهوری تازه تأسیس تاجیکستان مهاجرت کردند و دوشنبه به عنوان پایتخت کشور جدید,‌مقام و موقعیت تخست را در حوزه جریان های ادبی به خود اختصاص داد,‌تمام شاعرانی که در سال های پس از انقلاب 1917 از ورود به دایره ادبیات شوروی سرباز زده بودند مغضوب شدند. کسانی همانند تمهید سمرقندی (ف 1975م)‌سال های زیادی از عمر خود در زندان های شوری سپری کردند و بخش اعظم آثارشان در مقابل چشمان شاعر در آتش سوزانده شد و کسانی امثال خوبی سمرقندی (ف 1976م) وافی سمرقندی( فوت 1971م) و ده ها شاعر دیگر مجبور به مهاجرت از وطن و اقامت در عربستان و افغانستان, ترکیه و مصر شدند. (اوراق ناسوخته: 1997 ص 5-7؛ ارمغان: 1998 ص 7-10).
فترت واقعی زبان و ادب فارسی در این مناطق که از سال های دهه سی قرن بیستم شروع شده بودو در سال های شصت به اوج خود رسید,‌اما در ساب های دهه هفتاد و هشتاد این قرن همزمان با تکامل شخصیت های نسل معاصر زبان و ادب تاجیکی در تاجیکستان,‌جهر های نسبتاً موفقی در درون خاک ازبکستان نیز در حال رشد بودندو جانی بیک قوناقف(1941- 1990) مطرح ترین شاعر این نسل است. ادبیان معاصر فارسی ازبکستان مدیوت نام وی است و همان کسی که نسل جدید شاعران فارس تاجیکستان این کشور پس از سال های 1985م، خود را مدیون تلاش های او در راه احیای مجدد زبان مادری می دانند.
در حقیقت اعلام پروستریکا و گلاسنوست در اتحاد جماهیر شوروی در سال های 1985 م نقطه آغازین تحولات نوین ادبیات دوران استقلال جمهوری های ماوراءالنهر در سال 1991م بود. در این سال ها, همزمان با درخشش فعالیت ادبی چهره های جسور و شجاع معاصر تاجیکستان از جمله مؤمن قناعت(تولد 1932م), بازار صابر(تولد 1938م), لایق شیر علی(1941- 2000م), عسکر حکیم(تولد 1946م) و گلرخسار صفی اوا (تولد 1947م) در جمهوری تاجیکستان، نسل نو و جدیدی از شاعران و نویسندگان ماوراءالنهر در درون جمهوری ازبکستان, در شهرهای باستانی سمرقند، فارش, ترمذ، تاشکند و فرغانه در حال شکل گیری بود‎‏‏‏؛ نسلی که برای روشن نگاه داشتن شعله نام نیاکان, سمندروار از آتش سر بر کشیده بود و با چشمانی باز گام در راهی می گذاشت که پدرانش هزاران سال در آن جاده راه پیموده بودند. اگر در سال های فترت, دوشنبه و خجند به جای سمرقند و بخارا و ترمذ و فرغانه به مرکز ثقل تحولات ادبی آریایی نژادان ماوراءالنهر تبدیل شدند‏ در دهه 80 و 90 این قرن, نسل جدیدی در مناطق یاد شده با استفاده از شرایط استقلال و آزادی قد برافراشت و خود را برای رساندن به قله های افتخار پیشینیان آماده کرد.
هم اینک شاعران و ادیبان جمهوری اربکستان در پنج محیط ادبی قابل مطالعه هستند, ضمن آن که روزنامه های تاجیک زبان «آواز تاجیک» تأسیس (1924م) «صدای سوخ (تأسیس 1951م), « آوازسمرقند» (تأسیس 1990م) «سمرقند» (تأسیس 1991) «صدای سرخان» تأسیس (1991م), «بخارای شریف»(تأسیس 1992م), در ایجاد محیط های ادبی نام برد, دارای اهمیت فراوان هستند.
1- محیط ادبی تاشکند با شاعران و نویسندگان مشهور آن از جمله عبدا.....سبحان (تولد 1955م) و پیمان(تولد 1955).
2- محیط ادبی سمرقند با نمایندگان مشهور خود حیات نعمت سمرقندی (تولد 1949م), ادش استد(تولد 1946م) اکبر پیروزی(تولد 1947م), حضرت صباحی(تولد 1948م) محبوبه نعمت زاده(تولد 1949م), شهزاده (تولد 1975م), دلشاده(تولد 19م), پریسا(1980م).
3- محیط ادبی سرخان دریا با شاعران و ادیبان نمایان خود, روشن احسان (تولد 1945م) جلیل خالبای(تولد 1946م) سلیمان خواجه نظر(تولد 1947م), شادی کریم(تولد 1953م), عبدا...رحمان(تولد 1954م), سعبده سینوی(تولد 1963م), جعفر محمد(تولد 1968م), چهارشنبه دهنوی(تولد 1950م) و اسدا....شکوراف؛
4- محیط ادبی فرغانه با نمایندگان معروف خود محمد شادی (تولد 1959م) و ظفر صوفی فرغانی(تولد 1964م)
5- محیط ادبی بخارا با نمایندگان خود‏ امین جان شکوراف(تولد 1933م) و اسد گل زاده (تولد 1937م).
ادبیات معاصرب تاجیکی ماوراءالنهر در ازبکستان در شاخه شعر, در قالب های سنتی و نو دارای نمونه های ارزنده ای است. این میراث در قالب های غزل, دو بیتی, دو بیتی نو, رباعی, مخمس, و به ندرت در قالب های مثنوی و قصیده دیده می شود.
بازیابی و بازخوانی هویت ملی در آیینه زبان مادری, خویشتن شناسی و دعوت به بیداری ملی, پژواک زخم های ملت در تاریخ گذشته آن به ویژه در یکصد سال اخیر, افتخار به میراث غنی و شکوهمند نیاکان یاد کرد و نذکار مفهوم وطن با تأکید بر ادوار فرهنگی و اقلیمی و ذکر ارزش های آن در حفظ هویت زبانی و ملی مردمان ماوراءالنهر به ویژه مناطق باستانی سمرقند, بخارا, فرغانه و ترمذ, ثبت لحظه های عاشقانه, عارفانه و بازگشت به سنت های دینی و مذهبی و نگاه اسطوره گرایانه به قهرمانان شاهنامه فردوسی از عمده ترین بن مایه های شعر معاصر فارسی تاجیکی ماوراءالنهر در جمهوری ازبکستان است. این میراث اگرچه به شدت رنگ و بوی جغرافیایی ماوراءالنهر را به خود گرفته است. و در بسیاری از موارد, خصوصاً در نثر آن متأثر از این محیط است, در شعر به راحتی با سایر همزبانان خود در جهان ایرانی, در تاجیکستان و ایران و افغانستان ارتباط برقرار می کند. به همین دلیل به آسانی می تواند از زبان و سبک و سیاق شاعران فارس تاجیک زبان مناطق یاد شده وام بگیرد تأثیر شاعران تاجیکستان و ایران در شاعران این محیط امری مشهود است. نیما یوشیج, سهراب سپهری, نادر نادرپور, احمد شاملو, فروغ فرخزاد از ایران, لا شیرعلی, بازار صابر, زلفیه عطایی, مؤمن قناعت و فرزانه خجندی از تاجیکستان از نام های آشنا در این محیط به حساب می آیند.
زبان شعر و نیز ادبیات نوین فارسی تاجیکی ماوراءالنهر در سه ساحت واژگان, دستور و تلفظ (نظام آوایی و واجی) با فارسی ایران دارای تفاوت های آشکاری است. این تفاوت ها به ویژه وقتی که به خط سیریلیک نمایانده می شود بیشتر چهره می نمایاند. سیطره و سلطنت شعر کلاسیک بر ضمیر ناخودآگاه و خودآگاه شاعران این مرز و بوم همانند پیوندی نامرئی, مغناطیس وار تا حد بسیار زیادی الفاظ و نحوه چینش آنها را در نحو زبان, به سمت خود کشانده است, بنابراین در بسیاری موارد بافارسی معیار ایران تفاوت های فاحشی ندارد. اما زبان شاعران معاصر تاجیکی, با تحولاتی که در یکصد سال اخیر به ویژه پس از سال 1934م که این زبان, عنوان زبان تاجیکی به خود گرفت ـ با توجه خاصی که به زبان عامه مرذم نشان داد, به شدت با زبان معیار ایران تفاوت پیدا کرد.
تجربه های صور خیال در شعر معاصر فارسی تاجیکی ازبکستان اگر چه از میراث ارزنده شعر ایران و تاجیکستان بهره ها برده است, هنوز در ابتدای راه است و لاجرم خام و ناپخته. این شعر از آنجا که به خوبی از سرچشمه زلال میراث غنی و عظیم گذشته خود سیراب نشده است, گویی برای نخستین بار خلق شده است. اگرچه این شعر در بسیاری از موارد به شعر تبدیل شده و با نظم هم چشمی می کند؛ به دلیل رویکرد شاعران آن به زبان نیاکان تا حد تقدس قابل ستایش است؛ به ویژه آنکه شاعران و ادیبان این منطقه با توجه به ژرف خود به میراث نیاکان و زبان آنان, ظرفیت نوزایی و قدرت گسترش پذیری مجدد آن را پس از یک فترت طولانی ده ها ساله ای دو چندان کرده اند. بی شک فرزندان رودکی در سال های آینده حرف های ناگفته فراوانی برای عرضه در ماوراءالنهر خواهند داشت.


تمهید سمرقندی
ساعت ٧:٤٥ ‎ق.ظ روز جمعه ۱٧ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

تمهید سمرقندی (درگذشت: ۱۳۵۴) از نویسندگان و چکامه‌سرایان فارسی‌زبان اهل شهر سمرقند در دوران شوروی سابق بود.

وی بدلیل پایبندی بسیار زیاد خود به حفظ و نگهداری زبان فارسی، سال‌های زیادی را در زندان بسر برد و بسیاری از نوشته‌هایش در جلوی چشمانش به آتش کشیده شد.


مؤمن قناعت شاعر پارسی‌گوی تاجیکستان
ساعت ٥:٥٦ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٦ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:
 
مؤمن قناعت (زادهٔ ۱۹۳۲ م) شاعر پارسی‌گوی تاجیکستان، نمایندهٔ مردم تاجیکستان در پارلمان اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۹۱-۱۹۷۹)، متفکر سیاسی و اجتماعی‌ست.

مومن قناعت در سال ۱۹۳۲ (۱۳۱۴ خورشیدی) در ناحیه درواز به دنیا آمد. در سال ۱۹۵۶ در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی تاجیکی از دانشگاه ملی تاجیکستان فارغ‌التحصیل شد و در همان سال به عضویت اتحادیه نویسندگان درآمد. پس از اتمام تحصیلات در مجلهٔ «صدای شرق» مشغول به کار و پس از مدتی سردبیر این نشریه شد. نخستین دفتر شعر او با نام «شراره» در سال ۱۹۶۰ به چاپ رسید

پس از «شراره»، مومن قناعت ده‌ها دفتر شعر و داستان حماسی دیگر نیز منتشر کرد که برخی مشهورترین آنها عبارتند از: «تاجیکستان – اسم من»، «سروش استالین گراد»، «حماسه داد» و «مسعود نامه». داستان«گهواره سینا»ی او که در سال ۱۹۷۸ نوشته شد جایزهٔ رودکی را برای نویسنده‌اش به ارمغان آورد.

قناعت در سال ۱۹۷۷ پس از مرگ میرزا تورسون‌زاده، رئیس وقت اتحادیه نویسندگان، سمت ریاست آن را به دست آورد و تا زمان فروپاشی شوروی عهده‌دار این سمت بود. او مدتی نیز مدیر مجلهٔ «شرق سرخ»، یکی از معتبرترین نشریات تاجیکستان، بود. از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۲ نیز ریاست انستیتوی میراث ادبی را در فرهنگستان علوم را برعهده داشت.

شعری از او که در دههٔ ۱۹۶۰ میلادی دربارهٔ زبان فارسی سروده‌است بسیار سرشناس است و از اولین آثاری‌ست که به اهمیت مسئلهٔ زبان در نهضت اخیر هویت‌شناسی تاجیکان می‌پردازد.از مومن قناعت با عنوان «نیمای میان‌رودان» نیز یاد می‌شود.


قناعت از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۱ نمایندهٔ تاجیکستان در پارلمان اتحاد جماهیر شوروی بود. او که در زمان حکومت شوروی مورد احترام و صاحب نفوذ بود، برای مأموریت‌های سیاسی و فرهنگی به کشورهای مختلف جهان سفر می‌کرد.

گفته می‌شود که وی در سفری که در دههٔ ۸۰ میلادی به عنوان عضوی از هیئت کمیته صلح شوروی به یکی از کشورهای حوزه خلیج فارس داشت، به طور بداهه شعری می‌سراید و در آن به نام خلیج فارس اشاره می‌کند که به مذاق امرای عرب خوش نمی‌آید:

از خلیج فارس می‌آید نسیم فارسی
ابر در شیراز می‌بارد چو سیم فارسی
می‌رسد از کشتی بشکسته شعر بی شکست
شعر هم بشکست با پند قدیم فارسی
شیخ را سرمست دیدم یک شبی از بوی نفت
رفت با عطر کفن عطر و شمیم فارسی
 

تاجیکان عزیز به خط نیاکان خود بپیوندید
ساعت ٤:۱۳ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٦ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

Точикон Азиз ба кҳати ниакан бепаиwандед


تاجیکان عزیز، به خط نیاکان خود بپیوندید


دره پنجشیر
ساعت ۳:۱۸ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٦ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

پنجشیر زیبا در افغانستان

مردم این دیار پارسی زبانند

 


مجسمه بزرگ پدر شعر پارسی ابو عبدالله رودکی در شهر دوشنبه
ساعت ۱٢:٠٤ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٦ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

مجسمه بزرگ پدر شعر پارسی ابو عبدالله رودکی در شهر دوشنبه پایتخت جمهوری تاجیکستان.


شعر زیبای من ایرانم سروده آقای غفران بدخشانی
ساعت ۸:٤٦ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۱٦ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

من ایرانم

سروده آقای غفران بدخشانی
غفران بدخشانی در تابستان ۱۳۶۱ خورشیدی برابر با ۱۹۸۲ میلادی در استان بدخشان افغانستان چشم به جهان گشود. او تا پایان دوره دبستان در زادگاهش به سر برد و از سال ۱۹۹۷ بدینسو در کشور هلند به سر می برد.

درود ا
ی همزبان
من از بدخشانم
همان مازندران داستان های کهن
آن زادگاه این زبان ناب اجداد و نیاکانت

تو از تهران
من از کابل
من از سیستان، من از زابل
تو از مشهد
ز غزنی و هریوایم
تو از شیراز و
من از بلخ می آیم

اگر دست حوادث در سر من تیغ می کارد
و گر بیداد و استبداد می بارد
نوایم را اگر دزدیده اند از من
سکوت تیره یی در خانهء خورشید گُستَرده است گر دامن
سیه پوشان نیک اندیش و
فوج سر به داری »در رگانم رخش« می رانند *

مرا بشناس
من آنم که دِماغم بوی جوی مولیان دارد
و آمویی میان سینه ام پیوسته در فریاد و جریان است
و در چین جبین مادرم روح فَرانک می تپد
از روی و از مویش
فُروهر می تراود
مهر می بارد
و سام و زال سام و رستم و سهراب و آرش را
من و این پاک کیشان کمانکش را
به قول راز های سینهء تاریخ پیوندی است دیرینه!

نگاهم کن
نه!
نه با توهین و با تحقیر و با تصغیر
نگاهم کن
نگاهت گر پذیرد
برگ سیمایم
ز بومسلم و سِیس و بو مقنع
صورتی دارد

درست امروز شرح داستان و داستان با توست
و اما استخوان قهرمان داستان با من
تو گر نامی
نشانم من
تنت را روح و جانم من
من ایرانم!!
خراسان در تن من می تپد
پیوسته در رگ های من جاریست
بشناسم

بنی آدم گر از یک جوهر اند
ما را یکی تر باشد آن گوهر
درود ای همزبان
من هم از ایرانم!


هم بخارا هم سمرقند به خدا شهر من است
ساعت ٥:٢٧ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٥ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

 

در سمرقند و بخارا و خجند
عاشق لفظ دری بسیار بود
فارسی خوانده نماز خویشتن
در زمانی که عرب جرار بود
در سمرقند و بخارای شریف،چندی کثیف
مکتب تاجیک را در بسته اند
مخزن تاجیک را دزدیده اند
سینه تاریخ را ببریده اند
در سمرقند ثمرمند از غرور تاجیکی ترسیده اند
گردن تاریخ را بشکسته اند
سینه تاریخ را ببریده اند

ای دل و جانم سمرقند
ای دل و جانم بخارا
تاجیکستانم سمرقند
تاجیکستانم بخارا
با تمام برد و باختش تاجیکم فخر من است
خرد و فرهنگ والایش همه بهر من است
تا دمی که من نبینم ملتم را سر جمع
تاج و تخت و عیش و عشرت این همه زهر من است
گرچه ایام کرد محدود مرز و بومش را ولی
هم بخارا هم سمرقند به خدا شهر من است
به خدا شهر من است
به خدا شهر من است
به خدا شهر من است


گفتگو با حیات نعمت سمرقندی تنهاترین شاعر سمرقند
ساعت ٢:۳۱ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

گفتگو با حیات نعمت سمرقندی تنهاترین شاعر سمرقند

حیات نعمت سمرقندی، شاعر و پژوهشگر، حدود سه دهه مسئولیت مرکز غیر دولتی فرهنگ تاجیک در سمرقند را بر عهده داشت و آن طور که خود او می‌گوید پنج سال
پیش از جریان بسته شدن این مرکز حدود چهل روز در خ

انه زندان بود؛

چهل روزی که برای او آسان نگذشت. این مرکز فرهنگی تاجیکان یکی از سه مرکز بود که در شهر سمرقند فعالیت می‌‌کردند و هرکدام با شیوه‌ها‌ی گوناگون برنامه‌های فرهنگی و گاهی سیاسی برگزار می کردند. حالا در سمرقند یک مرکز فرهنگی باقی مانده است که آن هم دولتی است.

حیات نعمت در یک گفت‌وگوی کوتاه، از مرکز فرهنگی‌ای که خود او ریاست آن را بر عهده داشت گفت؛ مرکزی که در بسته شدن درهای آن، گاهی خود مردم تاجیک‌زبان را هم مقصر می‌داند.

در بسیاری از اتفاق‌هایی که می‌افتد خود آدم‌ها نقش دارند. چون دو چیز را نفهمیده‌اند. مرکزی که تشکیل دادم، با حرکت جمال میرسعیدوف فرق داشت. حرکت جمال میرسعیدوف، حرکت اپوزیسیونی و سیاسی بود، اما مرکز ما یک مرکز کاملاً فرهنگی بود. دولتی‌ها می‌گفتند که سمرقند خود شهر تاجیک‌ها باشد. داشتن مرکز فرهنگ تاجیک برای چه لازم است؟ من در جواب‌شان می‌گفتم: پس چرا شما مرکز معنویت و معرفت ازبکان را در جمهوری ساخته‌اید؟ مرکز معنویت و معرفت ازبک در جمهوری ازبکستان برای چه لازم است؟ چون فهمیدید که مردم به فقر معنوی دچار شده‌اند اقدام به ساخت چنین جایی کردید. برای ما تاجیک‌ها نیز همین چیز لازم بود. چون مردم ما هم از معرفت دور شده‌اند.

حالا این مرکز فرهنگی تخریب شده و مکان دیگری، با مسئولیت افراد دیگر و با رعایت قوانین دولتی، در زمینه‌های فرهنگی فعالیت می‌کند. مرکز فرهنگی جدید دیگر مثل قبل بین مردم شناخته‌شده نبوده و محلی برای رفت و آمد شاعر و نویسندگان تاجیک نیست.



حیات نعمت سمرقندی یکی از بهترین مترجمان شعرهای سعدی به زبان ازبکی است و به زبان‌های تاجیکی، روسی و ازبکی شعرهای زیادی سروده است که بسیاری از آنها تا به حال روی چاپ را ندیده‌اند. شعرهای حیات نعمت در بسیاری موارد اعتراضی است و او را به عنوان یکی از روشنفکران مبارز تاجیک در تمام آسیای میانه و روسیه می‌شناسند.



او حالا در خانه‌ی برادر خود به تنهایی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. کار اخیر او تحقیقی در واژه‌های محلی سمرقندی در غزلیات مولانا است؛ کار چندساله‌ای که بر اساس آن نتیجه می‌گیرد که مولانا در سمرقند زاده شده است و نه در بلخ. در آثار تازه‌ی حیات نعمت درباره‌ی مولانا، تولد او در وخش تاجیکستان و سفر بعدی خانواده‌اش به سمرقند روشن شده است. حیات نعمت بر اساس زبان مولانا می‌گوید او باید در سمرقند رشد یافته و سپس به بلخ رفته باشد.

مولانا سمرقند را که برای او به دل و جانش وصل بود در یکی از رباعی‌هایش چنین توصیف کرده است:

عشقت صنما چه دلبری‌ها کردی

در کشتن بنده ساحری‌ها کردی

بخشی همه عشقت به سمرقند دلم

آگاه نه‌ای چه کافری‌ها کردی.


توجه فرمایید به «سمرقند دلم» گفتن مولانا که هیچ‌یک از شاعران حتی زاده‌ی سمرقند، این شهر فردوس‌مانند را به این درجه چون مولوی صمیمانه و با مهر و محبت سرشار ستایش نکرده است.


حیات نعمت، تحقیق خود را به پایان رسانده و دنبال ناشری می‌گردد که این کار باارزش را به چاپ برساند. ناشران سمرقندی و همین‌طور ازبکستانی، توانایی و جسارت انتشار کار کسی چون حیات نعمت را ندارند؛ شاعری که هیچ گاه شعرها و فعالیت‌هایش مورد پسند دولت ازبکستان قرار نگرفته است.

شعر دیگری برایتان می‌خوانم:


بارها گر خانه‌زندان گشته‌ام

گاه زیر پتک سندان گشته‌ام

از غضب لب زیر دندان گشته‌ام

مدعی بشنو ز دو گوشت، بدان!

من نترسم تا نترسد این جهان!

چشم چل دیوار به رویم گشته است

چل تفنگش ار به سویم گشته است

پایمال خسم کویم گشته است

مدعی بشنو ز دو گوشت، بدان!

من نلرزم تا نلرزد این جهان!

یار و دوستانم اگر بفروختند

آتش خشم‌ام زیاد افروختند

بعد از آن بر ورطه‌ای انداختند

مدعی بشنو ز دو گوشت، بدان!

من نرنجم تا نرنجد این جهان.


حیات نعمت، از دورانی می‌گوید که بازار محفل‌های ادبی شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان گرم بود. او هم‌چنین شعری را می‌خواند که در تاجیکستان از آن استقبال شده است: «تا تماماً مردنم وقت کم است.»


این شعر را گوش بدهید:


باز اندر دید‌گانم شبنم است

سیل اشک دل چو آب «درغم» است

فرد ملت نزد ملت سرخم است

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

در دل ملت خدا و دین نماند

مرد سالم، عقل روشن‌بین نماند

نه ادیب، نه شاعر، آن و این نماند

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

مرده‌دل‌ها را به دل مطلب نماند

نه شجاعت، زور و تاب و تب نماند

مهر فرد ملت‌ام، یا رب، نماند

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردن‌ام وقت کم است

بر برون‌مرزی مرا نام داده‌اند

زندگیم یائس و ابهام داده‌اند

هستیم ‌را گویی انجام داده‌اند

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

در وطن چون بی‌وطن گشتم کنون

از وطن بیرون کند ابنای دون

بیخ ملت کنده شد از بیخ و بن

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

در سمرقندم سمر، قندم مپرس!

در بخارا دانش و پندم مپرس!

چشم امیدم چرا کندم مپرس!

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

بعد از این تنها به نام مانم، دریغ!

گمره بی‌دین، عوام مانم، دریغ!

غوره و چون سیب خام مانم، دریغ!

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

کرده‌ام در حال مایوسی ندا

تا به روز تیره‌ام بخشی صفا

نشنوی گر آه و فریادم، خدا!

این نشان مرگ ملت، ماتم است

تا تماماً مردنم وقت کم است

حیات نعمت نسبت به آینده‌ی زبان تاجیکی در سمرقند چندان خوشبین نیست و می‌گوید تقصیر خود مردم هم هست؛ مردمی که به خاطر به دست آوردن شغل فرزندان خود را در مدارس ازبکی و یا روسی ثبت نام می‌کنند، باعث از بین رفتن مدارس تاجیک‌زبان در شهر سمرقند می‌شوند. حیات نعمت سمرقندی تحقیقی را در دست داشت که در آن گفته شده در چهل سال گذشته حدود ۴۰ مدرسه‌ی تاجیک زبان در شهر سمرقند از فعالیت بازمانده است.

چهل سال پیش، در شهر سمرقند دویست و هفتاد و دو مدرسه‌ی تاجیکی وجود داشت. حالا یکی هم نمانده است. گاهی کودکان همسایه می‌آیند نزد من که برای انجام درس‌های‌شان به آنها کمک کنم. آنها به تمامی از کلمه‌های ازبکی استفاده می‌کنند. «قوشیش»، «ایرش»، «کوپیتورو» و ... غضبم می‌آید، اما معادل تاجیکی کلمات را به آنها می‌گویم: نه، ضرب زدن بگویید، جمع کردن، یا که «قوشی» کردن. مولوی هم «قوش» می‌گوید: یک دو ساغر قوش- قوش. در همین تحقیقات هم می‌آورم که احتمالاً بعد از ده، پانزده سال این زبان در سمرقند نمی‌ماند. کسی که بعد از من این لغت‌نامه را بخواند، می گوید: حیات نعمت اینجا نوشته که این زبان در سمرقند زنده است و استفاده می‌شود. کو، کجا رفت این زبان؟! حتماً این سئوال پیدا می‌شود که تا ایام زندگی من این زبان در سمرقند زنده بود و بعد از مرگ من مرد.

حیات نعمت هنوز با همان ماشین تایپ محصول دوران شوروی کارهای خودرا در یک نسخه تدوین می‌کند و نگران است که کارهایش پیش از آن که روی چاپ را ببینند از بین بروند.

پرفسور ریچارد فرای ایراندوست
ساعت ٥:٠٤ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

ریچارد نلسون فرای ایران شناس بزرگ در سال 1920 در آمریکا زاده شد . 19 ساله بود که مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه ایلینویز گرفت و در 20 سالگی کامیاب به دریافت مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه هاروارد شد.

از آنجاییکه می پنداشت ترکی زبان نخست آسیای میانه است ، این زبان را آموخت و سپس عربی را . ولی بعد دریافت که نوشته های آسیای میانه به پارسی می باشد و پارسی را نیز آموخت . افزون بر اینها به زبان های روسی ، آلمانی ، فرانسوی ، چینی و ازبکی ( ترکی چغتایی ) و زبان های ایرانی پهلوی ، خوارزمی ، سغدی و پشتو چیرگی دارد .

علامه دهخدا در سال 1332 به او لقب ایراندوست داد و او نیز در کنار دستینه ( امضا ) خود این واژه را می نویسد . از دوستداران دکتر مصدق بود و سر کلاس هایش از کودتای 28 مرداد انتقاد می کرده است . کتاب روابط ایران و آمریکا نخستین کتاب او درباره ی ایران بود که پیرامون 60 سال پیش آن را نوشت . همچنین یادداشت هایی زیر نام ایران بزرگ ، درباره ی ایران ، تاجیکستان و افغانستان ، واپسین کتاب او درباره ی ایران می باشد .

ریچارد فرای چند سال پیش برای دریافت جایزه از جشنواره ی خوارزمی به ایران آمد . پیش از آن نیز مجله ی بخارا ویژه نامه ای برای او تدارک دیده بود . این ایران شناس بزرگ در اوایل دهه ی 90 در نامه ی به روزنامه ی نیویورک تایمز از نوشته های ایران ستیزانه ی این روزنامه انتقاد کرده بود . او استاد فراخوانده ی ( مدعو ) دانشگاه های فرانکفورت ( 60 - 1959 ) ، هامبورگ ( 69 - 1968) ، پهلوی شیراز ( 76 – 1970 ) و تاجیکستان ( 62 – 1990 ) بوده است و پیش از همه ی اینها استاد زبان انگلیسی در کالج حبیبه ی کابل ( در زمان جنگ جهانی دوم 44 - 1942 ) بود .

گفتنیست ریچارد فرای هنگامیکه استاد دانشگاه پهلوی شیراز بود ، درخواست گذرنامه ی ایرانی کرده بود ولی به خاطر دوستی او و دکتر محمد مصدق درخواستش پذیرفته نشد .

از آفرینه های ایشان است : ترجمان تاریخ بخارا ، میراث ایران ، عصر زرین فرهنگ ایران و تاریخ ایران باستان .


باباجان غفورف (تاریخ‌دان) تاجیک
ساعت ۳:٢٦ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

تصویر باباجان غفوروف بر روی اسکناس

باباجان غفوروف تاریخ‌دان و خاور شناس نامی و اهل تاجیکستان بود. در سال  ۱۹۰۹ میلادی در ناحیهٔ خجند تاجیکستان پا به عرصهٔ وجود نهاد. باباجان غفوروف ضمن اشتغال به مقامات گوناگون به روزنامه‌نگاری نیز مبادرت ورزید و به فعالیت علمی و پژوهشی در رشتهٔ تاریخ مردم تاجیک مشغول بود. در سال ۱۹۴۱ میلادی مفتخر به دریافت عنوان علمی کاندیدای علم تاریخ گردید و به عنوان عضو حقیقی آکادمی علوم اتحاد شوروی برگزیده شد. چندی بعد به ریاست انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی رسید.

پژوهش همه جانبه و عمیق تاریخ مردم تاجیک همیشه در مرکز توجه باباجان غفوروف قرار داشت. او با استفاده از آخرین کشفیات باستان شناسی، مردم شناسی، سکه‌شناسی و منبع‌شناسی در تدوین اثری جامع و مکمل به طور خلاق استفاده می‌نمود. نهایت در سال ۱۹۷۲ میلادی شاه اثر تاریخی خود، کتاب «تاجیکان» را به زبان روسی منتشر کرد که در آن زمان یک رویداد مهم علمی در علم تاریخ‌شناسی شوروی محسوب می‌شد. در نشر آن به زبان تاجیکی تمام منابع و پژوهش‌های نوین تا سال ۱۹۷۷ میلادی را مورد استفاده قرار داد. کتاب تاجیکان نه تنها در اتحاد شوروی سابق، بلکه در خارج از آن نیز کسب شهرت نموده از سوی مورخان و خاورشناسان ممالک شرق و غرب با صمیمیت استقبال شد و مورد ارزیابی عالی قرار گرفت. غفوروف همیشه به کشور باستانی ایران حسن توجه داشت و دانشمندان ایرانی نیز او را به عنوان دکتر افتخاری دانشگاه تهران انتخاب نمودند. غفوروف در سال ۱۹۷۷ میلادی درگذشت.


آموزش همگانی خط سنتی و ادبیات فارسی به دانش‌آموزان تاجیکستان با کمک ایران
ساعت ٢:٠٠ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

آموزش همگانی و اجباری خط سنتی و ادبیات فارسی به دانش‌آموزان تاجیکستان با کمک ایران
۲۸ شهریور ۱۳۹۰



سفیر ایران در تاجیکستان اعلام کرد: کتاب‌های آموزش زبان و ادبیات فارسی که با همکاری وزارتخانه‌های آموزش و پرورش دو کشور برای چهار پایهٔ تحصیلی


۸، ۹، ۱۰ و ۱۱ در تاجیکستان تالیف شد برای تدریس از ابتدای سال جدید تحصیلی در اختیار مدارس این کشور قرار گرفت.
به گزارش «زبان فارسی» و به نقل از ایرنا، «علی‌اصغر شعردوست» روزشنبه گفت: این کار فرهنگی با همکاری مولفان دو کشور در سازمان کتاب‌های درسی جمهوری اسلامی ایران انجام گردید.

به گفته وی امور فنی و تولید، هنری، گرافیک، صفخه آرایی، طراحی و سایر موارد مربوط به چاپ و نشر کتاب در کشورمان انجام شد و هر کدام در شمارگان ۴۰ هزار نسخه چاپ شده است.

گفتنی است که با موافقت «امام‌علی رحمان» رئیس جمهوری تاجیکستان آموزش خط سنتی فارسی در پایه‌های ابتدایی و ادبیات فارسی در پایه‌های بالا‌تر به عنوان دروس اجباری در سیستم آموزشی این کشور گنجانیده شد.

کتاب ادبیات (بیاض ادبیات) فارسی پایه هشتم ۱۵۰ صفحه است و حاوی ادبیات دوره قدیم، ادبیات قرون یازدهم و دوازدهم میلادی است که مطالب آن اختصاص به سنایی غزنوی، انوری، عطار نیشابوری، خاقانی و نظامی گنجوی دارد.

همچنین مطالب کتاب ادبیات فارسی پایه نهم با سعدی آغاز می‌شود و مطالب خود را در باره مولانا، حافظ، جامی و برخی شعرا و ادبا هندی و ماورالنهری این دوران به پایان می‌برد.

مطالب کتاب ادبیات فارسی پایهٔ دهم شامل شعرا، ادبای سبک هندی و حوزهٔ فرارود است که صائب تبریزی و بیدل دهلوی از جمله آن‌ها هستند.

در کتاب ادبیات فارسی پایه یازدهم که بر جلد آن تصویری از صدرالدین عینی نقش بسته است ضمن معرفی ۲۲ تن از شاعران قرن بیستم، آثارشان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است، و بخش شعر با نقیب خان طغرل، صدرالدین عینی، ابوالقاسم لاهوتی و میرزا تورسون‌زاده آغاز و با شاعران معاصر مانند لایق شیرعلی، مومن قناعت، بازار صابر، مه‌مان بختی، گلنظر و عبدالحمید صمد ادامه می‌یابد.

شعردوست سفیر ایران در تاجیکستان، در همین حال ابراز امیدواری کرد که با توزیع و تدریس این مجموعه و کتاب‌های آموزش الفبای فارسی که پیش از این در جمهوری اسلامی ایران تالیف، چاپ و در تاجیکستان توزیع شده است، آموزش خط فارسی و ادبیات مشترک دو کشور به عنوان دروس اجباری در تمام سطوح آموزشی در این کشور آسیای میانه مورد توجه قرار گیرد.

گفتنی است، براساس توافق دو کشور، ایران آموزش استادان مراکز تربیت معلم و دانشگاههای تربیت دبیر (آموزگاری) تاجیکستان را برای تدریس الفبای فارسی تقبل کرده است.

پس از به قدرت رسیدن کمونیست‌ها در تاجیکستان آموزش خط سرلیک جایگزین خط فارسی شد و با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق به تدریج آموزش خط سنتی و زبان فارسی مورد توجه مسوولان این کشور گرفت و در حال گسترش است.

یار تاجیکی من Ёри тоҷикии ман
ساعت ۱۱:٠٩ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۱٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

یار تاجیکی من کوه تیان شان کجاست؟      
Ёри тоҷикии ман куҳи таёнишон куҷост

قورمه ،آلای ، باباتوق، زرافشان کجاست؟

Қурма ,олое ,боботуқ ,зарафшон куҷост

یارتاجیکی من سرسرک،وخش،جیلانتاق،کجاست؟

Ёри тоҷикии ман сарсарак , вахш, ҷилонтоқ куҷост

آق داغ،هم قره داغ،تره کلیتاق کجاست؟

Оқ доғ, ҳам қара доғ, тара килитоқ куҷост

یار تاجیکی من سیر و قره دریا کو ؟

Ёри тоҷикии ман сер ва қара дарё ку

از آرال می پرسم پس آمو دریا کو ؟

Аз орол мепурсам пас омӯ дарё ку

گرم چشمه چه خوشست کلتوچ و یوراز خوشست

Гарм чишма чи хӯшаст калтуч ва юроз хӯшас

شاهمیری به کجاست ؟خواجه دلبازخوشست

Шоҳмири ба куҷост? Хоҷа дилбоз хӯшаст

باد فرغانه هنوز میوزد آیا آنجا؟

Боди фарғони ҳануз мевазад оё онҷо

دل سردم توبگو می پزدآیا آنجا؟

Дили сардам ту бигу мепазад оё онҷо

بزکوهی وپلنگ ،تذرو وگرگ وگراز

Бӯзи куҳиюпаланг, тазру ва гургугуроз

می چرند در دل جنگل و صحرای تو ناز؟

Мечархад дар дили ҷангал ва саҳрои ту ноз

یار تاجیکی من تاجک و تازیک چه است؟

Ёри тоҷикии ман тоҷик ва този


تاجیکان ازبکستان Тоҷикони Ӯзбакистон
ساعت ٧:٥٩ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٧ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:
تاجیکان "ازبکستان"/Тоҷикони "Ӯзбакистон

این هفته می خواهم به موضوع تاجیکانی که مقیم سرزمین تحت کنترل رژیم اشغالگر ازبکستان هستند، بپردازم. این مسأله برای همۀ ما، ایرانی ها، مهم است و رسیدگی زودهنگامی می خواهد. در دوام دو- سه روز آخر که به ...
این مسأله توجه نمودم، بسیار اطلاعات تکان دهنده ای را پیدا کردم و برایم روشن شد، که آن افکار و احساساتی که دارم پوچ و توخالی نیستند. مردم تاجیک از حقوق بنیانی خود بی بهره هستند.
طیق اطلاع "سازمان مستقل حقوق بشر ازبکستان"، که در روزنامۀ "نووایا پوکولنیه" (“Novoye Pokoleniye” /«Новое Поколение»)ی چاپ آلما آتی قزاقستان به طبع رسیده، سال ٢٠٠١ میلادی در شهر های سمرقند و بخارا، مطابق فرامان وزارت آموزش و پرورش ازبکستان از سال ٢٠٠٠، کتاب ها به زبان فارسی (یا خود تاجیکی) خراب کرده شده اند. تنها در یک مکتب سمرقند زیاده از ٢٠٠٠ کتاب درسی راجع به علوم تکنیکی و طبیعی خراب کرده شده است. این روند در سراسر سرزمین های تحت کنترول این رژیم تا امروز دوام دارد. جمال میر سعید اف، نمایندۀ "سازمان مستقل حقوق بشر ازبکستان"، می گوید که "در کتابخانۀ نزدیک منزلم حتی یک کتابی به زبان تاجیکی نیست. بدترین چیز این است که شاه کتاب هایی از ابو علی سینا، سعدی، شکسپیر، بایرون (Byron)، پوشکین... خراب کرده می شوند"، که همۀ آن به زبان فارسی بود. طبق این آمار، در سمرقند تنها یک آموزشگاهی باقی مانده که در آن آموزش به زبان فارسیست و آن هم بخش زبان شناسی فارسی در دانشگاه سمرقند است. گذشته از این، رژیم اشغال گرای ازبکستان به "پاک سازیِ نژادی" (ethnic cleansing/этническая чистка) نیز دست زده است. سال ٢٠٠٠، طبق اطلاع مقامات تاجیکستان، رژیم اشغالگرای ازبکستان، تقریباً ۵٠٠٠ تاجیک را به اتهام تروریسم و تندگرایی اسلامی از خانه های خود در استان سرخان دریا به مناطق دیگر اجباراً بیرون کرده است.
درد آورترین چیز این است که خود مردم تاجیکی، که تحت این رژیم به سر می برنددر، روی این همه نقض حقوقشان خاموش هستند. این به خاطر آن است که رژیم اشغالگرا با قویترین راه ها کوشش کرد مهرۀ مردم را بشکند. این دوام سیاست دراز مدت ازبکسازی رژیم است. از زمان تشکل شدن جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی ترکستان، که سروران اساسی آن پان ترکست ها بودند، ازبکسازی تاجیکان آغاز شد. طبق سرشماری سال ١٩١۵، جمعیت تاجیک در سمرقند ۵٩٩٩١ و ازبک ٨١٩ نفر بود. سال ١٩٢٠، جمعیت تاجیک ۴۴۵٧٣ و ازبک ٣٣١١ می شود. بالاخره، سال ١٩٢۶، جمعیت تاجیک در سمرقند به ١٠٧١۶ و ازبک به ۴٣٣٠۴ می رسد. گذشته از این، مردم تاجیک (یا خود ایرانی) را باز هم بیشتر از هم جدا می نمایند و آن هایی که شیعه بودند "فارس" نامیده می شوند. در حالی که این ها فرقی از یک دیگر نداشتند و یک ملت بودند و هستند. مگر غیر شیعه که در ایران سیاسی امروز زندگی می کنند، ایرانی نیستند؟
سال ١٩٨٩، با بیداری ملی، به ویژه در بین روشنفکران، در سراسر اتحاد شوروی پیشین، از جمله در سرزمین های تحت کنترول رژیم اشغالگرای ازبکستان، جنبش های ملی گرایی ظاهر شدند. این گروه کوشش می کرد که جمهوری خودمختار سغد ایجاد شود که تمام این سرزمین هارا در بر داشته باشد. ولی با زور آوری های رژیم تحت اسلام کریمف این سازمان را ویران کردند. این رژیم، با مقصد بر هم زدن احساسات ملی گرایانه در سرزمین زیر کنترول خویش، همچنین به سر تاجیکستان جنگی را تحمیل کرد. با بهانۀ جنگ و "اسلام گرایی" در تاجیکستان او موفق شد که مرز تاجیکستان را با "ازبکستان" ببندد. با بهانۀ مبارزه با تروریسم و افراط گرایی اسلامی گروه های آزادی خواه را از بین برد. یکی از پیشوایان جمعیت تاجیکان در سمرقند، حیات نیعمت، به زندان افتاد و مورد شکنجه هم قرار گرفت. سرنوشت آقای بیک محمد اف، نیز چونین بود که از طرف خدمات مخفی این رژیم در بیشکک، پایتخت قرقزستان، دستگیر شد. پیشوایان و اعضای این گروه زندانی و مورد شکنجه قرار گرفتند.
رئیس جمهور رژیم اشغالگرای ازبکستان، اسلام کریمف، همیشه اعلام می نماید، که تاجیکان و ازبک ها یک ملتند که با دو زبان حرف می زنند. این دوام سیاست های پان ترکستی است، که دعوا داشت تاجیکان همان ترک هایی هستند که ایرانی شده اند. این در حالیست که ایرانیان آریایی هستند که هزار ها سال پیش در این سرزمین پیدا شده اند. در زمان تشکل نمودن جمهوری های ملی در آسیای میانه، سال ١٩٢۶، نمایندۀ ازبکستان، علی خاجه یف، ذکر می نماید که بین تاجیکان و ازبکان فرقی نیست و این دو باید با نام ازبک متحد شوند.

Ин ҳафта мехоҳам ба мавзӯъи тоҷиконе, ки муқими сарзамини таҳти кунтрули режими ишғолгарои Ӯзбакистон ҳастанд, бипардозам. Ин масъала барои ҳамаи мо, эрониҳо, муҳим аст ва расидагии зудҳангоме мехоҳад. Дар давоми ду-се рӯзи охар, ки ба ин масъала таваҷҷӯҳ намудам, бисёр иттилоъоти такондиҳандаеро пайдо кардам ва барои рӯшан шуд, ки он афкору эҳсосоте, ки дорам пучу тухолӣ нестанд. Мардуми тоҷик аз ҳуқуқи бунёнии худ бе баҳра ҳастанд
Тибқи иттилоъи «Созмони Мустақили Ҳуқуқи Башари Ӯзбакистон», ки дар рӯзномаи «Нувуё Пукуление» (“Novoye Pokoleniye”/«Новое Поколение»)-и чопи Олмо Отии Қазоқистон ба табъ расида, соли 2001-и мелодӣ дар шаҳрҳои Самарқанду Бухоро, мутобиқи фармони вазорати омӯзишу парвариши Ӯзбакистон аз соли 2000, китобҳо ба забони форсӣ (ё худ тоҷикӣ) хароб карда шудаанд. Танҳо дар як мактаби Самарқанд зиёда аз 2000 китоби дарсӣ роҷеъ ба улуми текникӣ ва табиъи хароб карда шудааст. Ин раванд дар саросари сарзаминҳои таҳти кунтрули ин режим то имрӯз давом дорад. Ҷамол Мирсаидуф (Мирсаидов), намояндаи «Созмони Мустақили Ҳуқуқи Башари Ӯзбакистон», мегӯяд, ки «дар китобхонаи наздики манзилам ҳатто як китобе ба забони тоҷикӣ нест. Бадтарин чиз ин аст, ки шоҳкитобҳое аз Абу Алӣ Сино, Саъдӣ, Шекспир, Бойрун (Byron), Пушкин... хароб карда мешаванд», ки ба ҳамаи он ба забони форсӣ буд. Тибқи ин омор, дар Самарқанд танҳо як омӯзишгоҳе боқӣ монда, ки дар он омӯзиш ба забони форсист (форсии сирилик) ва он ҳам бахши забоншиносии форсӣ дар Донишгоҳи Самарқанд аст. Гузашта аз ин, режими ишғолгарои Ӯзбакистон ба «поксозии нажодӣ» (ethnic cleansing/этническая чистка) низ даст задааст. Соли 2000, тибқ иттилоъи мақомоти Тоҷикистон, режими ишғолгарои Ӯзбакистон, тақрибан 5000 тоҷикро ба иттиҳоми терурисм ва тундгароии исломӣ аз хонаҳои худ дар устони Сурхондарё ба минтақаи дигар иҷборан берун кардааст
Дардовартарин чиз ин аст, ки худ мардуми тоҷике, ки таҳти ин режим ба сар мебаранд, дар рӯйи ин ҳама нақзи ҳуқуқашон хомӯш ҳастанд. Ин ба хотири он аст, ки режими ишғолгаро бо қавитарин роҳҳо кӯшиш кард кард мӯҳраи мардумро бишканад. Ин давоми сиёсати дароз-муддати ӯзбаксозии ин режим аст. Аз замони ташкил шудан, Ҷумҳурии Худмухтори Шӯравии Сусиёлистии Туркистон, ки сарварони асосии он пон туркистҳо буданд, ӯзбаксозии тоҷикон оғоз шуд. Тибқи саршумории соли 1915, ҷамъияти тоҷик дар Самарқанд 59991 ва ӯзбак 719 нафар буд. Соли 1920, ҷамъияти тоҷик 44573 ва ӯзбак 3311 мешавад. Билохира, соли 1926, ҷамъияти тоҷик дар Самарқанд ба 10716 ва ӯзбак ба 43304 мерасад. Гузашта аз ин, мардуми тоҷик (ё худ эронӣ)-ро боз ҳам бештар аз ҳам ҷудо менамоянд ва онҳое, ки шиъа буданд, «форс» номида мешаванд. Дар ҳоле, ки инҳо фарқе аз як дигар надоштанд ва як миллат буданду ҳастанд. Магар ғайри шиъа, ки дар Эрони сиёсии имрӯза зиндагӣ мекунанд, эронӣ нестанд
Соли 1989, бо бедории миллӣ, ба вижа дар байни рӯшанфикрон, дар саросари Иттиҳоди Шӯравии пешин, аз ҷумла дар сарзаминҳои таҳти кунтрули режими ишғолгарои Ӯзбакистон, ҷунбишҳои миллигароӣ зоҳир шуданд. Ин гурӯҳ кӯшиш мекард, ки Ҷумҳурии Худмухтори Суғд эҷод шавад, ки тамоми ин сарзаминҳоро дар бар дошта бошад. Вале бо зӯровариҳои режим таҳти Ислом Каримуф (Каримов) ин созмонҳоро вайрон карданд. Ин режим, бо мақсади бар ҳам задани эҳсосоти миллигароёна дар сарзамини зери кунтрули хеш, ба сари Тоҷикистон ҷангеро таҳмил кард. Бо баҳонаи ҷанг ва «исломгароӣ» дар Тоҷикистон, ӯ муваффақ шуд, ки марзи Тоҷикистонро бо «Ӯзбакистон» бибандад. Бо баҳонаи мубориза бо терурисм ва ифротгароии исломӣ гурӯҳҳои озодихоҳро аз байн бурд. Яке аз пешвоёни ҷамъияти тоҷикон дар Самарқанд, Ҳаёти Неъмат, ба зиндон уфтод ва мавриди шиканҷа ҳам қарор гирифт. Сарнавишти оқои Бекмуҳаммадуф (Бекмуҳаммадов) низ чунин буд, ки аз тарафи хадамоти махфии ин режим дар Бишкек, пойтахти Қирқизистон (Қирғизистон), дастгир шуд. Пешвоён ва аъзои ин гурӯҳ зиндонӣ ва мавриди шиканҷа қарор гирифтанд.Раиси Ҷумҳури режими ишғолгарои Ӯзбакистон, Ислом Каримуф, ҳамеша элом менамояд, ки тоҷикон ва ӯзбакҳо як миллатанд, ки бо ду забон ҳарф мезананд. Ин давоми сиёсатҳои пон туркистӣ аст, ки даъво дошт тоҷикон ҳамон туркҳое ҳастанд, ки эронӣ шудаанд. Ин дар ҳолест, ки эрониён ориёӣ ҳастанд, ки ҳазорҳо сол пеш дар ин сарзамин пайдо шудаанд. Дар замони ташкил намудани ҷумҳуриҳои миллӣ дар Осиёи Миёна, соли 1926, намояндаи Ӯзбакистон, Алихоҷаев, зикр менамояд, ки байни тоҷикону ӯзбакон фарқе нест ва ин ду бояд бо номи ӯзбак муттаҳид шаванд

http://jaamjam.blogspot.com/2008/04/blog-post_30.htmنقل از:

شعری زیبا از آقای رستم عجمی شاعر جوان تاجیک
ساعت ٢:٥٠ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٧ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:
شعری زیبا از آقای رستم عجمی شاعر جوان تاجیک

از فراقت در سیاهی کور شد چشمان من

بی زبانم من! زبانِ مادری را پس دهید

گریه کردم تا سحر در شعرهای رودکی

سرزمینم را سمرقند و بخارا پس دهید

...
بوی جوی مولیانِ من رگِ خونِ منست

خالِ زیبا را به خال روی زیبا پس دهید

تنُگ ها را اعتباری نیست دیگر خوبِ من

ماهیانِ تشنه را لطفا  به دریا پس دهید

زندگی از آب خالی شد خیابان از درخت

عاصی ام این باد عاصی را به صحرا پس دهید

هیچ مجنونی نمی بینم دراین شهر شما !

ای رفیقان عشق مجنون را به لیلا پس دهید

***

Аз фироқат дар сиёҳӣ кӯр шуд чашмони ман

Безабонам ман! забони модариро пас диҳед

Гиря кардам то саҳар дар шеърҳои Рудакӣ

Сарзаминамро Самарқанду Бухоро пас диҳед

Бӯи ҷӯи мӯлиёни ман раги хуни манаст

Холи зеборо ба холи рӯи зебо пас диҳед

Тунгҳоро эътиборе нест дигар хуби ман

Моҳиёни ташнаро лутфан ба дарё пас диҳед

Зиндаги аз об холи шуд хиёбон аз дарахт

Осиям ин боди осиро ба саҳро пас диҳед

Ҳеч маҷнуне намебинам дар ин шаҳри шумо!

Эй рафиқон ишқи маҷнунро ба Лайло пас диҳед

چار منار بخارا
ساعت ٦:۱٤ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٥ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:


تأثیر فارسی ایران بر گویش تاجیکها
ساعت ٤:۱۳ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٥ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

تأثیر فارسی ایران بر گویش تاجیکها

در سالهای اخیر به سبب گسترش رسانهها، مبادلات محصولات فرهنگی به ویژه آثار سینمایی و تلویزیونی با تاجیکستان و همچنین آمد و شدهای فراوان میان تهران، مشهد و شهر دوشنبه، کمکم زبان آغشته به واژگان روسی و غیره تاجیکها پالایش میشود. برای نمونه آنها که با ایران در ارتباط هستند به جای واژگان سامالوت، آیراپورت و پرابلم از عبارتهای هواپیما، فرودگاه و مشکل استفاده میکنند. یا

 در خصوص پخش آثاری همچون سریال حضرت یوسف از تلویزیون دولتی تاجیکستان، تأثیر آن را به روشنی میتوان ردیابی کرد. شبکه تلویزیونی بیبیسی فارسی نیز که بر اساس گویش رایج ایران برنامهسازی میکند، بر گفتار معدود بینندگان تاجیکستان اثر خود را میگذارد و خواهد گذاشت.

نکته دیگر در این یکسانسازی زبانی که البته ناخواسته است، رواج برخی ترانههای فارسی برآمده از حنجره خوانندگان ایرانی است. وقتی در بخارا سوار اتوبوسی شدم که راهی سمرقند و تاشکند بود، راننده از مسافران نظرخواهی کرد چه ویدئوکلیپی برایشان پخش کند که نظر جمعی بر چند ترانه لسآنجلسی هموطنان ما بود. در هتل ملکه سمرقند که بودم، ترانه «آمنه آمنه» مرحوم آغاسی با خوانش بسیار ضعیف اندی امان از گوش من ستانده بود و چون به جوان سمرقندی میگفتم خاموشش کن با شوقی بسیار یادآوری میکرد که این اندی است. یعنی اگر نمیفهمی بفهم که این استاد اندی است! تأثیر ترانههای فارسی بر گویش مردمان تاجیکستان ظاهراً قویتر مینماید. تقریباً روزهای آخر اقامتم در دوشنبه، میشنیدم که دو هفته بعد قرار است معین در سالن باربد کنسرت بدهد. خوانندگان ایرانی مقیم اروپا و آمریکا سالی چند بار در تاجیکستان کنسرت میدهند. خوانندهای به نام آرش خیلی در دل جوانان تاجیک جا باز کرده است. گوگوش هم که جای خود دارد و شاید نتوان یک شهروند تاجیک پیدا کرد که وی را نشناسد.



برگرفته از وبلاگ آقای هوشنگ سامانی
http://our-music.blogfa.com/post-291.aspx


شعری از آقای رستم عجمی
ساعت ٢:٢٥ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٥ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

از روی کنجکاوی خط سیریلیک رو یاد گرفتم.
این خط در ویکی پدیا آموزش داده شده و میشه اونو زود یاد گرفت.

شعر زیر سروده آقای رستم عجمی شاعر جوان تاجیک است که هم به خط فارسی و هم خط سیریلیک نوشته شده:

تصویر چشم توست که آیینه زنده است

در باغ سینه ی تو هزاران پرنده است

افسردگی ست بی تو همه بهره ی جهان


یعنی که خال روی لبت قرص خنده است

نقشِ نگارخانه ی آیینه ی تنت

پُرچین و نازکانه چو جیحون رونده است

گلهای نرمِ پیرهنت سر کشیده اند

انگار میوه های تنت گل دهنده است

تو زنده کرده ای همه احساس شرق را

در پیش چشمهای تو خورشید بنده است

پَرچینِ زلف توست نگهبان سیب تو

هرکس که میوه ی تو بدزدد برنده است

***

Тасвири чашми туст, ки ойина зинда аст

Дар бағи синаи ту ҳазорон паранда аст

Афсурдагист бе ту ҳама баҳраи ҷаҳон

Яъне ки холи рӯи лабат қурси ханда аст

Нақши нигорхонаи ойинаи танат

Пурчину нозукона чу ҷайҳун раванда аст

Гулҳои нарми пирҳанат сар кашидаанд

Ангор меваҳои танат гул диҳанда аст

Ту зинда кардаи ҳама эҳсоси шарқро

Дар пеши чашмҳои ту хуршед банда аст

Парчини зулфи туст нигаҳбони себи ту

Ҳар кас ки меваи ту бидуздад баранда аст

عیادت آقای رستم عجمی از استاد محمد جان شکوری بخارایی در بیمارستان مهر تهران
ساعت ۱:٥٧ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٥ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

عیادت آقای رستم عجمی شاعر جوان تاجیک  از استاد محمد جان شکوری بخارایی چهره ماندگار ادبیات تاجیک در بیمارستان مهر تهران

 

استاد محمد جان شکوری آخرین نماینده بزرگان بخارا است وی در خانواده شریف جان مخدوم صدر ضیا که از بزرگان بخارا می باشد در سال 1926 به دنیا آمد.

استاد شکوری تا کنون بیش از 35 عنوان کتاب و بالغ بر 400 مقاله در زمینه ادبیات پارسی و حفظ آن منتشر کرده است و اولین شخصیت تاجیک می باشد که " چهره ماندگار ایران " را به خود اختصاص داده است . استاد شکوری در سال 1987 به عضویت پیوسته فرهنگستان زبان و ادب پارسی ایران پذیرفته شد و در زمینه حفظ و ترقی زبان پارسی کوشش فراوانی داشته است. وضعیت جسمی استاد رو به بهبود می باشد به گفته خود استاد  تا یک هفته دیگر از بیمارستان مهر مرخص می شود.

برای این چهره ماندگار بزرگ و دانشمندی که سال های سال عمر خود را وقف ادبیات  پارسی نموده است آروزی سلامتی و بهبودی  داریم...


سروده معروف رودکی در وصف بخارا
ساعت ۱۱:۳٠ ‎ب.ظ روز جمعه ۳ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

 

سروده معروف رودکی در وصف بخارا، همچون ضرب‏المثل در گوش هر اهل فرهنگی طنین‏انداز شده است. گویند امیر نصر سامانی در حکومت 30 ساله‏اش  مردی دیندار، عالم و علم‌گستر بود و خیرات بسیار می‏کرد. زمانی که به هرات می‌رود، از آن شهر بسیار خوشش می‌آید. امیران محلی وقتی می‌بینند وی خیال برگشتن به بخارا را ندارد، رودکی را واسطه قرار می‌‌دهند و رودکی با سرودن ابیات زیر امیر نصر سامانی را تشویق به بازگشت و  رفتن به بخارا می‌کند:

بوی جوی مولیان آید همی            یاد یار مهربان آید همی

ریگ آمو با درشتی های او                زیر پا چون پرنیان آید همی

آب جیحون با همه پهناوری            خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا شاد باش و شاد زی        شاه نزدت میهمان آید همی

میر ماه است و بخارا آسمان          ماه سوی آسمان آید همی

میر سرو است و بخارا بوستان       سرو سوی بوستان آید همی

آفرین و مدح سود آید ترا               گر به گنج اندر زیان آید همی


جایگاه کنونی زبان و ادب فارسی در سمرقند و بخارا
ساعت ٢:٥۸ ‎ق.ظ روز جمعه ۳ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:


گفت و گوی ویژه با خانم شهزاده سمرقندی ؛ شاعر ؛ روزنامه نگار
و پژوهشگرادبیات فارسی تاجیکی در آمستردام
ایرج ادیب زاده

در کتابی که دکتر مسعود میرشاهی با نام دُرّ دَری در سمرقند و بخارا منتشر کرده شعر زنان تاجیک در ازبکستان گرد آمده، زنان شاعری که در شهرهای تاشکند، سمرقند و بخارا زندگی می کنند یا زندگی می کردند. می دانیم سمرقند و بخارا را گهوارۀ زبان و ادبیات فارسی می دانستند،رویهمرفته ازبکستان را. زبان ادبی فارسی به نامِ دِری در همین سرزمین پیدا شده. یکی از شاعرانی که اشعار او در این کتاب دُرّ دَری در سمرقند و بخارا آمده خانم شهزادۀ سمرقندی است. در نوزدهم نوامبر هزار و نهصد و هفتاد و پنج در نزدیکیِ سمرقند به دنیا آمدند، فارغ التحصیل دانشکدۀ زبان و سخنشناسی تاجیکی دانشگاه سمرقند هستند و در رشتۀ زبان فارسی دانشگاه زبان های خارجی سمرقند ادامه دادند. از کودکی شعر می سرائیدند، اشعارشان در رسانه های گروهی چاپ شده . در سالهای اخیر در اروپا با رسانه های گروهی بین المللی همکاری می کنند. در رشتۀ فیلم سازی هم چهار سال در لندن دوره دیدند. در یک فیلم مستند نیز با نام چرخ و فلک، ساختۀ مهدی جامی – همسر روزنامه نگارشان -  به عنوان راوی شرکت داشتند

خانم شهزادۀ سمرقندی از شما سپاسگزاریم بخاطر اینکه قبول کردید گفت و گوئی با سایت انجمن جهانی زرتشتیان داشته باشید. اصولاً شما را باید شاعر بدانیم؟ روزنامه نگار؟ معرفی کنندۀ بهترین موسیقی آسیای میانه به ویژه تاجیکستان و ازبکستان؟ یا پژوهشگر ادبیات و زبان فارسی تاجیکی؟
شهزاده سمرقندی :
از سؤال سخت شروع کردید! اول از همه تشکر می کنم برای اینکه این فرصت را به من دادید که با دوستان زرتشتی همکاری داشته باشم و صحبتی هم از سمرقند با سایت آنها در میان بگذارم.
من یادم هست که وقتی خیلی کودک بودم، مادر بزرگم می گفت که برای هر یک انسان چهل هنر کم است، برای اینکه بتواند زندگی خوبی داشته باشد و گشنه نماند و نانی هم به دست بیاورد باید چهل هنر داشته باشد. و اگر چهل هنر داشته باشد دیگر می تواند با خیالی راحت زندگی کند و بگوید مسلمان خوبی هستم! یعنی همه کار را به عهدۀ خدا نگذارد. زمانی شوروی بود و دین و مذهب را اینگونه به ما منتقل می کردند.
من خودم را خبرنگار چند رسانه ای می نامم و مدت هاست که از شعر فاصله گرفتم؛ اما از ادبیات هیچ وقت فاصله نگرفتم. خارج از کشورم که بودم، در لندن و بعد هم در آمستردام، دو رمان منتشر کردم که آن هم مربوط می شد به همان دنیایی که من آنجا بزرگ شدم. سمرقند هیچ وقت از ذهن من دور نبوده. و حالا هم وقتی به شعر فکر می کنم، فقط نیاز های به سمرقند و دوستان سمرقندی فرهنگیان سمرقندی من را آزار می دهد. به هر حال شعر را آدم زمانی می نویسد که درد و غمی عمیق باشد.
ایرج ادیب زاده :
از سمرقند با یک نوع احساسی یاد کردید. از سمرقند بگویید که نشانه های بسیاری از تاریخ و فرهنگ ایران یا پارسی در آنجا وجود داشته و همچنان وجود دارد.

 شهزاده سمرقندی :
اگر دقت کرده باشید، در مجموعه ای که آقای میر شاهی  که از پشتیبانان زبان و ادبیات فارسی در سمرقند و بخاراهستند ،- منتشر کردند- از محدود ایرانیانی که به فارسی زبانان آن منطقه می پردازند و باید از ایشان تشکر کرد، اما می بینید که از سمرقند تنها دو یا سه شاعری بیش نیستند که نمونۀ کارهایشان آنجا منتشر شده.  اگر واقعیتش را بخواهید تعداد این شاعران و نویسندگان به ده نفر هم نمی رسد. همانطور که اشاره کردید، سمرقند گهوارۀ ادبیات فارسی بوده اما متأسفانه دیگر اینگونه نیست.
وظیفه وتمام زحمت و تلاش این 10-15 نفر دوستان و استادانی که در سمرقند دارم، زنده نگه داشتن این زبان است. و حالا در چه سطح و با چه اندازه و سختی، آن بحث دیگریست.
همین که مردم در آنجا فارسی صحبت می کنند و همچنان خودشان را پیوند و ادامۀ زبان فارسی می دانند، خوشبختی بزرگی است. اما اینکار تا به حال با سختی انجام شده. بعد از فروپاشی شوروی در تاجیکستان شاید فضا و میدان برای ادبیات و زبان فارسی بهتر شده و شعرها هم پیشرفت کرده و شعرگوئی شاعران هم بهتر شده ؛ اما برای سمرقند و بخارا وضعیت بسیار بدتر شده. بخاطر اینکه دولت ازبکستان همچنان ایران ستیزی می کند و رابطۀ خوبی با ایران ندارد. یکی از دلایل آن این است که ایران همیشه از لحاظ دینی ؛ به آن مناطق نگاه کرده و اولین تلاشی هم که کرده ، تبلیغ اسلام بوده. و این کار باعث شده کشورهایی که عضو سابق اتحاد شوروی بودند ؛ بسیار محتاطانه با ایران رفتار کنند. از سمرقند تاریخی تا سمرقند کنونی ولی باید گفت که سمرقندی که ایرانیان زیادی با عشق از آن سخن می گویند و با دلتنگی از آن شهرِ مهم ادبیات فارسی دیدار می کنند، دیگر آن حس را ندارد و شُهرت این شهر ها در تاریخ مانده و رفته.
وقتی شما وارد سمرقند و بخارا می شوید شاید چیز زیادی از فرهنگ و ادبیات فارسی نبینید. و دو یا سه پیکره ای که از چهره های ادبیات کلاسیک فارسی است، یک سال دریک گوشه از شهر و سال دیگر در گوشه ای دیگر باشد و دولت هم مانده است که با آنها چه کار کند. نه می تواند آنها را از بین ببرد  نه می تواند آنها را در مرکز شهر نگه دارد. به هر حال وضعیت ادبیات فارسی در سمرقندو بخارا بسیار کمرنگ و ضعیف است.
اما زبان فارسی-تاجیکی که لهجه های مختلفی دارد و شاید برای بسیاری از ایرانی ها فهم آن مشکل باشد، همچنان زنده است.
من در قطار کوه های زر افشان در چهل کیلومتری سمرقند به دنیا آمدم. و شاید قطار کوه ها مهمترین بخش ازبکستان باشد که فارسی را نگه داشتند. چون در شهر سمرقند بخاطر کوچ و یا وارد شدن ازبک ها و یا ترک زبان های اطراف به سمرقند دیگر کمتر افرادی هستند که فارسی صحبت می کنند. و تنها بخش فارسی که دانشگاه های سمرقند دارد، زبان و ادبیات تاجیکی است که بیش از دو یا سه هزار دانشجو در سال نمی پذیرد و ظرفیتش را هم ندارد. بدبختانه افراد زیادی هم نیستند که دیگر دنبال زبان و ادبیات فارسی بروند.از کارهای عملی که انجام شده، انتشار مجموعه شعر هست که دوست عزیزمان آقای میرشاهی انجام دادند.

اگر روزنامه نگارانی را ببینید که به سمرقند و بخارا سفر می کنند تنها چیزی را که به همراه می آورند سفرنامه هایی هست که از شکستن رویاهایشان می نویسند. یکی از بحث هایی که من وقتی سمرقند را ترک کردم و به اروپا آمدم برای من این بوده که ما می دانیم که ما هم ریشه هستیم و فرهنگ و تاریخ مان مشترک است، اما چه کار باید بکنیم؟ و تا کی باید تکرار بکنیم که ما هم زبان و هم خون هستیم و سمرقند زادگاه رودکی است و رودکی سردفتر ادبیات کلاسیک فارسی می باشد. متأسفانه هیچ کاری نشده بخصوص دربارۀ بخارا. در حال حاضر در بخارا هیچ روزنامه ای به زبان تاجیکی منتشر نمی شود. در سمرقند خوشبختانه دو روزنامۀ محلی به زبان تاجیکی هستند که آن هم بسیار محلی و با احتیاط می باشند و مقالات بی تاثیری منتشر می کنند که فقط آنجا باشند. 

من زاده سمرقند هستم و آنطور که گفتید من از سمرقند با احساس صحبت می کنم، بخاطر اینکه همیشه یک حس گناهی را با خودم می کشم که من چه کاری می توانم برای سمرقند انجام دهم.
از زمانی که من با رادیو زمانه همکاری می کنم، از مهمترین کارهایی که دنبال کردم این بوده که آن مناطق را برای ایرانیان بیشتر معرفی کنم؛ تا افرادی که کاری از دستشان بر می آید برای آن مناطق انجام دهند. بخصوص برای مردمان و نسل جوان که دوست دارند این پیوندها را عملی تر بکنند و دیگر از آن دوری و فاصله ها یک کمی بیرون بیاییم ؛ چون متأسفانه می بینیم که امروزه که با وجود اینترنت فاصله ای وجود ندارد ما همچنان از هم دور هستیم.  


ایرج ادیب زاده :
خانم شهزاده شما به رودکی اشاره کردید که البته به درستی هم اشاره کردید، رودکی سمرقندی بود، هم ولایتی شما، قصیده و غزل و مثنوی و رباعی و ترانه را او به شعر پارسی افزوده و البته گفته شده که دیوان شعر او از میان رفته است.
من می خواهم از این فرصت استفاده کنم و از مسئلۀ رودکی و همشهری بودن شما با ایشان بپرسم؛ ببینم شما شعر را از کجا آغاز کردید.؟


شهزاده سمرقندی :
کلاس اول یا دوم دبیرستان بودم که من دو- سه دفتر شعرم را پیش معلم ادبیاتم بردم که ایشان همسر عمویم بودند و با هم نسبت خانوادگی داشتیم و من را از نزدیک می شناختند. ایشان یک نگاهی به دفتر و شعر هایم انداختند و به من مصلحت دادند که دنبال کاری برم که بتوانم از آن درآمدی داشته باشم و گفتند که شعر خوب است ولی نباید انقدر جدی آن را دنبال کنم. و این باعث شد من بسیار ناراحت بشوم و تا دَه سال دیگر دنبال شعر نرفتم. ولی وقتی وارد دانشگاه شدم ده سال گذشته بود و اتحاد شوروی از هم پاشیده بود و میهنمان که ازبکستان بود و سرود ملی داشت، از بین رفته بود و همانطور ما که تاجیک بودیم سرود ملی تاجیکستان را می خواندیم و با سیستم آموزشی تاجیکستان بزرگ شده بودیم. ولی همۀ اینها در عرض یک شب از بین رفته بودند و ما در یک نا امیدی و افسردگی عمیقی به سر می بردیم که حتی خودمان نمی دانستیم که این یک افسردگی ملی و عمومی است. در این دوران بود که بسیاری از جوانان در خوابگاه دانشگاه سمرقند در تنگ دست ترین شرایط که یک تکه نان را سه-چهار نفر با هم می خوردیم و تا صبح از گرسنگی خوابمان نمی برد؛ آن زمان بود که مجبور بودیم شعر بگوییم چون کار دیگری نداشتیم که انجام دهیم. و از آنجا شروع شد که ما پیگیر کارهای تازه ای شدیم از ایران و دوستان دیگری هم دیوان مجموعه اولیه فروغ را برای ما تهیه کرده بودند که در تاجیکستان منتشر شده بود. یادم هست که وقتی ما شب ها بیدار می ماندیم و نوشته های فروغ را می خواندیم به هم می گفتیم که چه جالب که به زبان فارسی هم می شود به سبک روسی شعر نوشت. یعنی شعر فروغ برای ما بسیار مدرن و متفاوت بود. چون ما احتمالاً باور کرده بودیم که دیگر به زبان تاجیکی نمی شود شعر قوی گفت. چون زبان تاجیکی انقدر ایستاده و از اصل خودش دور شده بود که دیگر نه فارسی بود و نه روسی. ولی شعر فروغ این امید را به ما برگردانده بود. از آن سن من دوباره شروع به شعر نوشتن کردم. استادی هم داشتیم که خودش شعر نمی گفت ولی ما را تشویق می کرد و می گفت: بخاطر خودتان که نیامدید زبان و ادبیات بخوانید. واقعیت هم همین طور بود چون در آن زمان یک قانونی آمده بود که طبق آن اگر 20 نفر در سال در این بخش ادبیات فارسی ثبت نام نکنند، بخش تعطیل می شود. ما با توجه به این که دوست داشتیم رشته های دیگر را بخوانیم و ادبیات را در وقت فراغت خودمان بخوانیم، تنها بخاطر اینکه این بخش تعطیل نشود ما ادبیات و زبان تاجیک را دنبال کردیم. باز هم به همین دلیل باید شعر می گفتیم و حکایت و مقاله می نوشتیم که روزنامه ها تعطیل نشوند.
روزگار و زندگی تاجیکان در سمرقند و بخارا با روزگار تاجیکان در تاجیکستان فرق می کرد. ما همینطور باید کارهایی هم برای باورهای خودمان و دیگران انجام می دادیم. من به یاد دارم که ما شعر می نوشتیم و برای همدیگر می خواندیم و همان جا پاره می کردیم.
ادامه ی زندگی زبان فارسی تاجیکی
وقتی که جنگ های داخلی تاجیکستان بعد از فرو پاشی اتحادیه شوروی شروع می شود، بسیاری از شاعران و نویسندگان سمرقندی که به تاجیکستان رفته بودند، یعنی ازبکستان را ترک کرده بودند، دوباره به وطنشان و به سمرقند برمی گردند. و این باعث می شود که بالاخره ما استاد واقعی را ببینیم و استادی کنار ما بنشیند و بگوید وزن چی هست و چطور باید آن را یاد گرفت و یا به عنوان مثال خانم خرّم که از دوشنبه آمده بود از معروف ترین نقد نویسان سینما و تئاتر تاجیکستان بود. ایشان کنار ما می نشستند و از زیبا شناسی در ادبیات صحبت می کردند. این مسائل باعث شد که حدود هفت-هشت نفر دانشجوهای سرگردانی مثل من، استادی ببینند و یک کمی از مردم عادی تفاوتی پیدا بکنند. این باعث شد سمرقند همچنان مطرح هست. و دوستان هم سن من مثل دلشاد فرهاد زاد و خواجه، به شاعران محکم و به استادان دانشگاهی بسیار با ارزش و با اعتباری تبدیل شدند که هم اکنون در سمرقند هستند و با همۀ سختی هایی که هست، همچنان در آنجا مانده اند که به مبارزه ادامه دهند.

 

ایرج ادیب زاده :
خانم شهزاده شما سه مجموعۀ شعر دارید، صبر سنگ، عصیان روح و در سایۀ سفر. آیا شعرهایتان در این مجموعه ها تفاوت کرده و یک دگرگونی دارند؟ همان طور که اشعار فروغ فرخ زاد یک سیری داشت و از شعر به سبک قدیم شروع کرد و همینطور آمد تا به یکی از پرچم داران و پیشتازان  شعر نو ایران تبدیل شد. شما شعر هایتان در این سه مجموعه چطور هستند؟ آیا یک خط سیری را طی کردند؟
شهزاده سمرقندی :
حتماً همینطور هست. این چیزی است که همه آن را تجربه می کنند. من مجموعۀ اولی که منتشر کردم صبر سنگ بود و هر بار که به سمرقند بر میگردم و هرجا که نسخه ای از آن را می بینم دلم می خواهد آن را پاره کنم یا بسوزانمش. بخاطر اینکه شعر هایی که من آنجا منتشر کردم را دیگر قبول ندارم. چون آن شعر ها مربوط به دورانی می شوند که من و بسیاری از دیگر دوستانم،خودمان را مجبور می کردیم که شعری بگوئیم که دیگر در تاجیکستان و در مسکو و یا در جاهای دیگر؛ نگویند که سمرقند از دست رفته و دیگر کسی را ندارد که دنبال شعر و ادبیات باشد. این از مجموعۀ اول بود. و مجموعۀ دوم دقیقاً در آن زمانی هست که ما با شعر های فروغ آشنا شدیم و بعداً بوف کور صادق هدایت به دستمان رسید و بعداً هم مجموعۀ شعرهای سهراب سپهری. عصیان روح دقیقاً آن دوران را در بر می گیرد. و امّا مجموعۀ در سایۀ سفر ؛ کاملاً متفاوت با دو مجموعه قبلی از کار در آمد. بخاطر اینکه من خودم را همچنان باید از اول پیدا می کردم به همین دلیل اسمش را گذاشتم در سایۀ سفر . و دیگر از دنیائی که در سمرقند داشتم فاصله گرفته بودم.
مقایسه، هر انسان را را وادار می کند که به مسائل ؛ دوباره فکر کند و دنیا را به گونه ای دیگر ببیند.
ایرج ادیب زاده :
خانم شهزاده می توانم از شما خواهش کنم برای اینکه یک لطافتی به گفتگوی ما داده شود، یکی از شعرهایتان را، هر کدام را که دوست دارید برای ما بخوانید؟
شهزاده سمرقندی :
در اینجا یک چیز را اضافه کنم که الآن مدتی است که من در آمستردام به سر می برم و هر شهری حال و هوای خودش را دارد. در لندن که بودم من همچنان شعرهای عاشقانه و عاطفی می گفتم. امّا وقتی وارد آمستردام شدم ؛ بیشتر وقتی به سمرقند فکر می کنم شعر می گویم. و یا وقتی شعر می گویم ؛ سمرقند اولین چیزی است که به ذهنم می آید.
مجموعه ای که الآن جمع شده، همه شعرهایی هستند که از سمرقند و بخارا می گویم و یا از منطقه ای که من از آن دور شده ام ؛ ولی همچنان یک باری بر دوش من هست.
من می توانم از مجموعۀ اخیر یکی را برایتان بخوانم. امیدوارم که خوب باشد.

سمرقندم عروس محزون و بی لبخندم
دور از تو عین ... در نگینم
میان گریه می خندم
دور از تو ؛  اما باز در وصف تو نطفه می بندم
دوراز تو؛ اما همچنان، چشمانم سغدی ست، زبانم فارسیست و دستانم تا ابدیت در دامان توست ؛ ای سمرقندم.
دور از تو، جای دگر نمی شود ؛ که دل بندم

ایرج ادیب زاده :
پایان بخش این گفت و گو با شما خانم شهزاده سمرقندی یکی از شعر های شما است با صدای خود شما.
با سپاس.
شهزاده سمرقندی :
نام این شعر سفر است که من آن را به یاد یک سفری نوشتم که مسیر بسیار زیبایی داشت از سمرقند به بخارا لاله پوش بود. فصل بهار بود و سفری داشتیم با مهدی که می خواست برای اولین بار از بخارا دیدن کند. این شعر را به تازگی در آمستردام به یاد آن روزها نوشتم.

تو را در جشن لاله های سمرقند و بخارا دیدم ؛
در گریبانت عطر خراسان می پیچید
تو شعر می خواندی ؛ من سما می رفتم
در جشن لاله های جادۀ سمرقند و بخارا
خربزه ها دهان وا کرده بودند
اساطیر بیابان یک به یک بیدار می شد در یک قدمی ما
صدای خشم مغول از خوارزم می آمد.
دل ما از امنیت کشتی نوح خوشنود بود
در جشن لاله های جادۀ سمرقند و بخار
; تو شعر می خواندی ؛من سما می رفتم
بخارا در گلخان نشسته بود


صدرالدین عینى و نیما
ساعت ٤:۱٧ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

صدرالدین عینى و نیما

صدرالدین عینى سال ١٨٧٨ در روستاى ساکتره در حوالى شهر بخارا به دنیا آمد. او نخست در مکتب کهنه روستاى خود تحصیل کرد که بعدا موضوع داستان مکتب کهنه عینى شد.

 

این روزها تاجیکستان صد و سى امین سالگرد تولد صدرالدین عینى را جشن مى گیرد. عینى چه در شعر و چه در داستان نویسى معاصر تاجیک پایه گذار شناخته مى شود. اقدام هاى ادبى او در آغاز سده ٢٠ میلادى خط سیر آینده ادبیات تاجیک را طراحى و تعیین کرد. در همه بخش هاى ادبیات معاصر تاجیک آثارى از عینى را مى توان مشاهده کرد.

صدرالدین عینى سال ١٨٧٨ در روستاى ساکتره در حوالى  شهر بخارا به دنیا آمد. او نخست در مکتب کهنه روستاى خود تحصیل کرد که بعدا موضوع داستان مکتب کهنه عینى شد.

سپس به بخارا رفت و در مدارس سطوح بالاتر تحصیلش را ادامه داد. عینى در آغاز بیشتر شعر مى نوشت و از تازه پردازان شعر پارسى محسوب مى شود. اما رفته رفته او بیشتر به داستان نویسى رو آورد و نخستین داستان هاى کوتاه و بلند معاصر فارسى در آسیاى میانه را نوشت.

آدینه، جلادان بخارا، مرگ سودخور، یتیم، داخونده و غلامان از داستان هاى معروف عینى اند. نمونه ادبیات تاجیک عینى که تذکره آثارى از شعراى کلاسیک پارسى بود، در تعیین هویت تاجیکان در اتحاد شوروى نقش مهمى داشت. 'یادداشت ها' کتاب خاطرات صدرالدین عینى، از آخرین آفریده هاى او بود که سال ١٣۶٢ خورشیدى با کوشش سعیدى سیرجانى به خط پارسى در ایران منتشر شد.

آغاز قالب شکنى ها

در ادبیات شناسى تاجیک، ابتداى نوآورى در وزن عروض با شعر "مارش حریت" (سرود آزادى) استاد صدرالدین عینى تعیین شده است. در حقیقت، در نظم تاجیک این اثر اولین نمونه کامل و موفق شعرى است که با سنت هاى قدیمى و قانونى عروض مطابق نیست، اما در عین حال امکانات بزرگ و نامحدود عروض را برملا مى کند.

سوالى به میان مى آید که آیا پیش از این اثر کامل و استادانه در هیچ مورد دیگر کوشش استاد عینى براى بیرون رفتن از قالب هاى سنتى عروض مشاهده شده است؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت که در کلیات استاد عینى شعرى با تاریخ ١٩٠٧ میلادى وجود دارد که از نظر ساختار به آنچه دیرتر "شعر نو" نامیده شد، شباهت دارد:

سبحان الله!
امروز به ما حادثه صعب رسید
از گردش چرخ فلک دولابى
پرسند ز سال
آه بى پایان کش
برگو بد حال...

همچنین در همین جلد (هشتم) کلیات استاد عینى با ذکر تاریخ "١٩ مه سال ١٩٢٨" یک پاره شعر موجود است که در قالب قطعه سروده شده، ولى با افزوده شدن یک عبارت جداگانه در آغاز آن با قطعه معمولى تفاوت دارد:

اى وطن!
غیر از خرابى تو دگر نیست کارشان
آنها که ادعاى ولاى تو مى کنند
گر خدمتى کنند به نام تو فى المثل
از بهر نام خود، نه براى تو مى کنند
آنان که از حریم تو مهجور مانده اند
چون عینى غریب دعاى تو مى کنند

اگرچه در این شعر عامل تفاوت به سنت در یک عبارت خلاصه مى شود، ولى این فرق ناچیز نیست. با وجود این عبارت شدت فوق العاده احساس و ژرفاى درد و حسرت وطن پرست بزرگ به صراحت محسوس مى گردد.

این عبارت مثل آه سوزناک بى اختیارى است پیش از بیان درد و حسرت که خیلى طبیعى و واقعى است. به همین اعتبار مى توان گفت که شدت وضع روحى، صمیمیت بزرگ، واقع بینى و دقت احساسات شاعر را ناخودآگاه سر اقدامى آورده است که خیلى دیرتر به سنت هاى شعرى پیوست و از جهت نظرى به شناسایى رسید.

مارش حریت و افسانه

چنان که ذکر شد، نخستین نمونه باموفقیت شعر نو "مارش حریت" استاد صدرالدین عینى بود که آن هم در زمینه وزن عروض با آمیزش دادن ارکان بحر رمل با بحر متدارک نوشته شده است.

در نتیجه این آمیزش وزنى ایجاد شده است که در نظم بیش از هزارساله فارس و تاجیک سابقه و نام و نشان نداشته است. به گفته خود استاد عینى، وزن این شعر زیر تاثیر آهنگ مارسیز، سرود انقلابیون فرانسه، به وجود آمد و هدف از آن تامین آهنگ انقلابى بوده است.

پژوهشگر ایرانى على اصغر باوندى شهریارى در رساله دکتراى خود تحت عنوان "سیر تحول شعر در تاجیکستان" (سال ٢٠٠٢) به اعتبار قطعه هاى فوق الذکر استاد عینى را نخستین سراینده شعر نو در ادبیات فارسى عنوان کرده است.

اما محقق دیگر ایرانى، شاعرمعروف شمس لنگرودى، در پژوهش جامع خود تحت عنوان "تاریخ تحلیلى شعر نو"  ابو القاسم لاهوتى را نخستین کسى مى داند که در سال ١٩٠٠ شعر نو سروده است.

موضوع سهم استاد عینى در تحول عروض و شعر نو تاجیک بى شک قابل تحقیقاتى جداگانه و مفصل است، ولى در این جا نمى توان از یک نکته جالب و مهم صرف نظر کرد.

منظور این است که منظومه "افسانه" نیما یوشیج که در ایران او را "پدر شعر نو" نامیده و زمان سروده شدن آن را "مبدا تاریخ شعر نو در ایران" قرار داده اند، در همان وزن بى سابقه "مارش حریت" است که پنج سال پیش از آن یعنى در سال ١٣٠١ هجرى خورشیدى (١٩٢٣ میلادى) توسط استاد عینىسروده شده بود.

مى سزد که براى اثبات گفته هاى فوق دو پاره از این شعر ها مقایسه شود.

از مارش حریت:
اى ستمدیدگان، اى اسیران!
وقت آزادى ما رسید
مژدگانى دهید، اى فقیران!
در جهان صبح شادى دمید...

هر ستمگار دون خرم و شاد
سالها جام عشرت چشید
در شب تیره جور و بیداد
هر ستمدیده محنت کشید...

(فاعلن / فاعلن/ فاعلاتن     فاعلن / فاعلن/ فاعلن
فاعلن / فاعلن / فاعلاتن      فاعلن / فاعلن / فاعلن) 

از افسانه:
در شب تیره دیوانه اى کو
دل به رنگى گریزان سپرده
در دره ى سرد و خلوت نشسته
همچو ساقه گیاهى فسرده
 مى کند داستانى غم آور.

(فاعلن / فاعلن / فاعلاتن    فاعلن / فاعلن / فاعلاتن
فاعلن / فاعلن / فاعلاتن    فاعلن / فاعلن / فاعلاتن
فاعلن / فاعلن / فاعلاتن)

آن گونه که مى بینیم، از نگاه فنى نوآورى استاد عینى در وزن "مارش حریت" نسبت به نوآورى نیما یوشیج برجسته تر است؛ به این دلیل که اگر نیما یوشیج با وجود استفاده از وزن نو، برابرى شمارهجا هاى ارکان عروض را در ابیات شعرش رعایت کرده است و به این وسیله انطباق شعر خود با یکى از ویژگى هاى سنتى عروض را که همین برابرى هجاهاى ارکان مى باشد، حفظ کرده است؛ استاد عینى در این مورد نیز دست به نوآورى زده و در ارکان اخیر مصراع هاى دوم و چهارم هر بند نسبت به مصراع قبلى یک هجاى دراز را حذف کرده است. از سوى دیگر مى توان حدس زد که نیما یوشیج از شعر مارش حریت آگاه بوده است.

معلوم است که مطبوعات انقلابى بخارا به حروف فارسى منتشر مى شد و به ایران نیز مى رسید. به خصوص وجود عبارت مشترک "در شب تیره" در صدر یکى از بیت هاى مارش حریت و در آغاز منظومه افسانه این احتمال را تقویت مى کند.

ولى صرف نظر از این تشابه ها تفاوت اصولى در آن خلاصه مى شود که منظور استاد عینى پیش از هر چیز دیگر تامین آهنگ انقلابى و انجام خدمت به انقلاب اجتماعى بود، در حالى که نیما یوشیج "افسانه" را با هدفى مشخص و به طور برنامه ریزى شده نوشت تا انقلابى ادبى بیاورد.

نیما یوشیج زندگى آینده خود را وقف این کار کرد و به جایى رسید که سرانجام در ایران اصطلاح "شعر نیمایى" جایگزین "شعر نو" شد.

*رستم وهاب، شاعر و پژوهشگر تاجیک

سرود ملی تاجیکستان
ساعت ٤:٠٤ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

سرود ملی تاجیکستان

شعر از گل نظر

دیار ارجمند ما
به بخت ما سر عزیز تو بلند باد
سعادت تو ، دولت تو بی‌گزند باد
ز دوری زمانه‌ها رسیده‌ام
به زیر پرچم تو صف کشیده‌ام ، کشیده‌ام
زنده باش ، ای وطن ، تاجیکستان آزاد من

برای ننگ و نام ما
تو از امید رفتگان ما نشانه‌ای
تو بهر وارثان جهان جاودانه‌ای
خزان نمی‌رسد به نوبهار تو
ک مزرع وفا بود کنار تو ، کنار تو
زنده باش ، ای وطن ، تاجیکستان آزاد من
تو مادر یگانه‌ای
بقای تو بود بقای خاندان ما
مرام تو بود مرام جسم و جان ما
ز تو سعادت ابد نصیب ماست
تو هستی و همه جهان حبیب ماست ، حبیب ماست
زنده باش ، ای وطن ، تاجیکستان آزاد من

عکسهایی از شهر بخارا
ساعت ٢:٤٥ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢ شهریور ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: